Apostoł Tomasz pozostaje związany ze sceną, w której Zmartwychwstały pokazuje mu rany, lecz Ewangelia Jana nadaje mu rolę znacznie bogatszą niż rola niedowiarka. Zachęca towarzyszy, aby szli za Jezusem mimo niebezpieczeństwa, prosi o wyjaśnienie drogi zapowiedzianej przez Chrystusa i wreszcie wypowiada jedno z wielkich wyznań wiary czwartej Ewangelii. Jego przydomek Didymos, „bliźniak”, budził interpretacje w dawnej tradycji. Po opowieściach Nowego Testamentu pamięć o nim rozwijała się na Wschodzie, szczególnie wokół Edessy i wspólnot chrześcijańskich Indii. Tradycje te są cenne dla historii Kościołów, lecz ich chronologię należy odróżniać od świadectwa ewangelicznego.
| Imię | Tomasz, zwany Didymos, „bliźniak” |
|---|---|
| Opowieści biblijne | J 11, 14, 20 i 21 |
| Wyznanie paschalne | J 20, 28 |
| Tradycja misyjna | Partia, Edessa i Indie |
| Pismo apokryficzne | Dzieje Tomasza, III wiek |
| Atrybuty | Włócznia, węgielnica, księga i ręka przy ranie |
Tomasz i niezwykły przydomek Didymos
Listy Dwunastu wymieniają Tomasza, a czwarta Ewangelia kilkakrotnie dodaje grecki przydomek Didymos, oznaczający „bliźniaka”. Sama forma Tomasz wiąże się z semickim rdzeniem o tym samym znaczeniu. Teksty nie podają jednak imienia brata ani siostry, które pozwoliłoby ustalić jego tożsamość rodzinną. Późniejsze opowieści proponowały kilka wyjaśnień, lecz żadnego nie potwierdza Nowy Testament.
Osobowość Tomasza ujawnia się w dialogach Jana. Nie otrzymuje szczegółowej biografii dotyczącej dzieciństwa, zawodu czy miejsc życia, lecz występuje w chwilach, gdy pozostali uczniowie muszą zrozumieć, co znaczy iść za Jezusem. Jego słowa pełnią funkcję narracyjną: ujawniają pytanie, które zadaje sobie również czytelnik.
Człowiek proszący o dowody po Wielkanocy ma zatem wcześniejszą historię ucznia. Aby zrozumieć spójność jego obecności w czwartej Ewangelii, trzeba zacząć od rozdziałów 11. i 14.
Odwaga powrotu do Judei do Łazarza
W rozdziale 11. Jezus postanawia udać się do Judei po śmierci Łazarza. Uczniowie obawiają się niebezpieczeństwa, ponieważ wobec ich Mistrza wystąpił już gwałtowny sprzeciw. Tomasz zachęca wtedy innych, by Mu towarzyszyli, nawet jeśli podróż zaprowadzi ich ku śmierci. Słowa świadczą o rzeczywistym przywiązaniu do Jezusa, połączonym z wciąż niepełnym rozumieniem tego, co nastąpi.
Epizod jest ważny dla skorygowania obrazu Tomasza wyłącznie jako człowieka wahającego się. Może on okazywać niezwykłą odwagę, nie pojmując zarazem całej misji Chrystusa. Uczniowie są więc przedstawieni jako ludzie, u których współistnieją wierność i niezrozumienie.
Wskrzeszenie Łazarza, następujące po tej rozmowie, staje się ważnym znakiem Ewangelii Janowej. Łączy przywiązanie uczniów do Jezusa z objawieniem życia, które On, jak stwierdza, przyszedł przynieść.
Pytanie Tomasza podczas ostatniej wieczerzy
W 14. rozdziale Ewangelii Jana Jezus mówi o swoim odejściu i drodze do domu Ojca. Tomasz pyta, jak uczniowie mogą znać tę drogę, skoro nie wiedzą, dokąd On idzie. Jego pytanie otwiera jedną z wielkich wypowiedzi Chrystusa o drodze, prawdzie i życiu. Pozwala doprecyzować sens mowy, której język mógłby pozostać dla słuchaczy abstrakcyjny.
Tomasz jawi się więc jako uczeń proszący o zrozumienie. Nie zadowala się powtarzaniem słów Mistrza bez zadawania pytań. W konstrukcji Ewangelii jego pytania stanowią okazje do nauczania, a nie po prostu oznaki buntu.
Scena poprzedza Mękę, gdy uczniowie stają wobec zapowiedzi rozstania. W tej samej mowie Filip poprosi o zobaczenie Ojca, kontynuując dialog uczniów o tożsamości Jezusa. Przygotowuje ona pytanie, które powróci po Wielkanocy: jak rozpoznać Chrystusa, gdy Jego obecność nie odpowiada już temu, co znali w czasie Jego publicznego życia?
Rany Zmartwychwstałego i wyznanie wiary
Rozdział 20. Ewangelii Jana opowiada, że Tomasz jest nieobecny, gdy Jezus ukazuje się pozostałym uczniom. Oznajmiają mu oni, że widzieli Pana, lecz Tomasz prosi o zobaczenie śladów gwoździ i rany boku. Osiem dni później Chrystus ponownie staje wśród uczniów i zaprasza Tomasza do zbadania znaków swojej Męki.
Tomasz odpowiada wyznaniem zajmującym kluczowe miejsce w czwartej Ewangelii: uznaje Jezusa za swojego Pana i Boga. Tekst prowadzi w ten sposób ucznia od żądania sprawdzenia do bardzo mocnego stwierdzenia teologicznego. Końcowe słowa Jezusa o tych, którzy wierzą, choć nie widzieli, otwierają scenę na doświadczenie pokoleń chrześcijańskich niebędących świadkami objawień paschalnych.
Opowieść nie precyzuje, czy Tomasz rzeczywiście dotyka rany. Obrazy przedstawiające jego palec w ranie rozwijają wizualnie zaproszenie Jezusa. Ich popularność przyczyniła się do pamięci o tej postaci, lecz należy zachować dokładne brzmienie tekstu.
Posiłek na brzegu i zakończenie Ewangelii
Tomasz jest wymieniony wśród uczniów zgromadzonych nad Jeziorem Tyberiadzkim w 21. rozdziale Ewangelii Jana. Piotr postanawia wyruszyć na połów, inni mu towarzyszą, a Zmartwychwstały ukazuje się im na brzegu. Scena podejmuje motywy powołania, posiłku i rozpoznania. Tomasz należy tu do grupy świadków bez indywidualnego wystąpienia.
Obecność ucznia na początku i końcu kilku wielkich opowieści Janowych nadaje jego postaci ciągłość. Idzie za Jezusem do Judei, pyta Go podczas ostatniej wieczerzy, spotyka Zmartwychwstałego i uczestniczy w pamięci wspólnoty paschalnej.
To właśnie ta droga nadaje znaczenie scenie ran: Tomasz nie jest zewnętrznym obserwatorem przychodzącym prosić o demonstrację. Od dawna należy do grona towarzyszy Jezusa, dzieląc z nimi próby i niezrozumienie.
Edessa i tradycje misji w Indiach
Po Nowym Testamencie historia Tomasza rozwija się głównie w tradycjach syryjskich. Edessa staje się ważnym centrum pamięci o nim. Euzebiusz z Cezarei przekazuje dawną tradycję wiążącą Tomasza z Partią, natomiast Dzieje Tomasza, apokryficzne dzieło z III wieku, opisują jego wyprawę do Indii i spotkania z królem o imieniu Gundafar.
Chrześcijanie świętego Tomasza w Indiach zachowują dawną tradycję wiążącą ich początki z apostołem. Ich historia religijna i liturgiczna jest rzeczywista i ważna, nawet jeśli szczegółów osobistej podróży Tomasza nie można ustalić z taką samą pewnością jak opowieści Nowego Testamentu. Dawne teksty mają zamiary hagiograficzne i zawierają epizody, których forma literacka wykracza poza kronikę historyczną.
Imię Tomasza łączy więc wiele wspólnot chrześcijańskich różnych języków i regionów. Zrozumienie jego oddziaływania wymaga rozróżnienia świadectw starożytnych, opowieści apokryficznych i żywych tradycji Kościołów syryjskich oraz indyjskich.
Włócznia, węgielnica i obrazy Tomasza
Ikonografia Tomasza zwykle nadaje mu włócznię, związaną z opowieściami o jego męczeństwie, lub węgielnicę architekta, wywodzącą się z tradycji opisujących, jak miał zbudować pałac dla indyjskiego władcy. Atrybuty te pochodzą z późniejszej literatury, a nie z wydarzeń Janowych. Inne obrazy ukazują go przed Zmartwychwstałym, oglądającego rany Jezusa.
Scena namalowana przez Caravaggia wokół zwątpienia Tomasza trwale wpłynęła na sztukę europejską. Malarz podkreśla materialną obecność zranionego ciała i uwagę uczniów. Interpretacja ta wzmacnia zmysłowy wymiar opowieści, świadcząc zarazem o duchowym pytaniu: jak rozpoznać Zmartwychwstanie w ciągłości z Męką?
Święto apostoła obchodzi się 3 lipca w kalendarzu rzymskim. Aby zrozumieć Tomasza, trzeba zacząć od rozdziałów 11., 14. i 20. Ewangelii Jana, a następnie czytać tradycje wschodnie we właściwym im miejscu. Pozostaje on uczniem, którego pytania prowadzą do jednego z wielkich wyznań wiary Nowego Testamentu.
Źródła i odnośniki
Ewangelia Jana: rozdział 11, 16; rozdział 14, 5; rozdział 20, 24–29; rozdział 21, 2.
Benedykt XVI, audiencja generalna z 27 września 2006 roku o Tomaszu.
Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III, 1, tradycja dotycząca Partii; Dzieje Tomasza, tekst apokryficzny w języku syryjskim i greckim z III wieku, odrębny od Ewangelii.
Badanie tradycji wschodniej, Catholic Encyclopedia, „St. Thomas the Apostle”, tradycje Edessy i Indii, dokument historyczny.
Ilustracja historyczna: El Greco, portret apostoła, około 1590, cykl z Oviedo, Muzeum Sztuk Pięknych Asturii, dzieło w domenie publicznej.





























