Niemal od zarania dziejów magnetyzm fascynuje ludzi jako niewidzialna siła łącząca świat materialny i duchowy. Najpierw dostrzeżony w kamieniu magnetycznym przyciągającym żelazo, zjawisko to zasilało mity i święte praktyki. Od starożytnych kapłanów po uzdrowicieli na wsi przypisywano tej energii niezwykłe moce: raz uzdrawiające, innym razem czarodziejskie. Ale czym naprawdę jest i skąd pochodzi? Oto odpowiedzi.
Kamienie magnetyczne i niewidzialna moc
Najstarsze zachodnie świadectwa magnetyzmu sięgają starożytności grecko-rzymskiej. Grecy odkryli w Azji Mniejszej szczególne kamienie — magnetyt — zdolne przyciągać żelazo. Legendarna opowieść przytoczona przez Pliniusza Starszego mówi o młodym pasterzu imieniem Magnes, którego podkute sandały i żelazny kij przyciągnęła niewidoczna skała. Tak miał odkryć pierwszy kamień magnetyczny. Ów „magnes” — od nazwy krainy Magnezji — nadał nazwę zjawisku. Starożytni myśliciele widzieli w nim coś więcej niż mineralną ciekawostkę. Tales z Miletu, filozof z VI wieku p.n.e., twierdził, że magnes jest obdarzony duszą , ponieważ potrafi poruszać nieożywione przedmioty. Nadawał w ten sposób żywy i duchowy wymiar kamieniowi, który zdawał się działać z własnej woli.
Zachwyt nad mocą magnesu widać w licznych nazwach i symbolach, którymi go otoczono. Grecy nazywali go „kamieniem Heraklesa”, nawiązując do bohatera słynącego z siły, tak wielkie wrażenie robiła na nich moc przyciągania. Magnes otaczała cała mitologia: opowiadano o magnetycznych wyspach przyciągających statki załadowane żelazem czy ludziach przykutych do ziemi żelaznymi butami tam, gdzie podłoże było bogate w magnetyt. Poważni autorzy starożytni, tacy jak Plutarch czy Ptolemeusz, przekazywali również osobliwe przepisy: potarcie magnesu czosnkiem miało odbierać mu moc, a zanurzenie w koziej krwi natychmiast ją przywracać. Wierzenia te, przytaczane przez uczonych wiele wieków później, pokazują, jak magnetyzm kamienia od starożytności pobudzał wyobraźnię i tajemnicze praktyki.

Magnetyt
Obok legend magnesowi przypisywano bardzo konkretne właściwości, zwłaszcza lecznicze. Starożytni lekarze używali kamienia magnetycznego do łagodzenia niektórych dolegliwości. Sam Arystoteles wspomina o przeciwbólowym i gojącym działaniu magnesu, zdolnego nie tylko uśmierzać ból, lecz także wydobywać z ciała żelazne odłamki, na przykład groty strzał z ran. Z tymi dobroczynnymi właściwościami kamienia Heraklesa wiązano także boga uzdrowiciela Asklepiosa (Eskulapa). W starożytnym Egipcie magnetyt służył jako amulet ochronny; kapłani uważali go za talizman wychwytujący dobroczynne siły i oddalający złe wpływy.
Ta podwójna rola magnesu — magiczna i lecznicza — znajduje wyraz w licznych historycznych anegdotach. Królowa Kleopatra VII, ostatnia faraonka Egiptu, słynęła z zainteresowania ówczesnymi naukami tajemnymi. Tradycja podaje, że nosiła na czole magnetyczny klejnot, by zachować urodę i uniknąć zmarszczek, przekonana, że kamień podtrzymuje młodość skóry. Mówi się nawet, że spała na łóżku wysadzanym lodestones (kamieniami magnetycznymi), by zanurzać ciało w dobroczynnym wpływie magnetycznym. Także Hipokrates, ojciec medycyny greckiej, miał stosować magnetyt do leczenia niektórych zaburzeń, na przykład bezpłodności. Idea uzdrawiającego magnetyzmu była więc obecna już wśród starożytnych uczonych.
W starożytnym świecie zachodnim magnes jawi się zatem jako punkt styku widzialnego i niewidzialnego. Raz jako narzędzie mitów (prowadzące żeglarzy, chroniące przed siłami tajemnymi), innym razem jako lekarstwo, symbolizuje uniwersalną energię przyciągania i harmonii. To, co Grecy niejasno przeczuwali — jedną siłę zdolną działać na odległość, leczyć ciało i wpływać na duszę — przetrwało wieki, wzbogacając się wraz z tradycjami ezoterycznymi.
Ponowne odkrycie magnetyzmu w renesansie
Po średniowieczu, które z magnesu ceniło przede wszystkim użyteczność w kompasie i żegludze, renesans przyniósł odrodzenie zainteresowania magnetyzmem jako siłą tajemną. XVI-wieczni myśliciele hermetyczni i alchemicy włączali magnes oraz jego osobliwą moc w swoją wizję kosmosu. Ważną postacią był szwajcarski lekarz i filozof Paracelsus (1493-1541). Przekonany, że człowiek jest mikrokosmosem odzwierciedlającym makrokosmos, opisywał naturę jako przestrzeń, którą przenika niewidzialny, uniwersalny fluid łączący ciała niebieskie, Ziemię i istoty żywe. Energię tę nazywał wprost magnetyzmem. Według niego każdego człowieka przenika fluid magnetyczny pochodzący z kosmosu i krążący w ciele, gdzie tworzy biegunowość na podobieństwo magnesu. Ciało ludzkie miałoby więc biegun dodatni (związany z wpływami niebiańskimi) i ujemny (zakorzeniony w żywiołach ziemskich), a zdrowie wynikałoby z równowagi tych sił. Paracelsus stwierdza: „Człowiek jest obdarzony szczególnym fluidem emanującym z makrokosmosu… energią, którą określa się mianem magnetyzmu”. Rozważał nawet wyjaśnianie niektórych uroków i czarów działaniem magnetycznym: wola czarownika może na odległość wpływać na „ciało duchowe” ofiary, jak przy namagnesowaniu przedmiotu, wywołując rzeczywiste skutki bez kontaktu fizycznego. Dla niego ta niewidzialna więź między istotami należała do jednej nauki przyrodniczej, której lekarze nie powinni lekceważyć, ponieważ poznanie magnetyzmu oznacza poznanie jednego z kluczy do życia.
W renesansie magnetyzm stał się więc pojęciem łączącym rodzącą się naukę z dawną magią. Uczeni badali jego fizyczne przejawy, zachowując mistyczne spojrzenie. Angielski lekarz William Gilbert w 1600 roku systematycznie badał magnesy i zaproponował, że sama Ziemia jest ogromnym magnesem. Posunął się jednak dalej, przypuszczając, że ów „magnetyczny oddech” mógłby lepiej od grawitacji wyjaśniać ruch planet. W dziele De MagneteGilbert pisze o „duchach magnetycznych” emanujących ze Słońca i gwiazd, ożywiających kosmos jak żywy organizm. Ta niemal animistyczna wizja magnetyzmu kosmicznego wywoływała gorące spory. Nieufny Kościół obawiał się utożsamiania praw natury z pogańskimi duszami. Niemiecki uczony jezuita Athanasius Kircher opublikował w 1667 roku Magnetyczne królestwo natury , proponując chrześcijańską wizję zjawiska. Dopuszcza w nim ideę ruchu magnetycznego w niebiosach, łączącego ciała niebieskie, lecz dla zachowania ortodoksji odmawia przyznania Ziemi „duszy magnetycznej”. Mimo to sławi magnetyzm jako symbol uniwersalnej harmonii: frontyspis jego książki przedstawia wielki magnetyczny łańcuch bytów, trzymany jedną ręką przez Boga w obłokach, którego dolny koniec dotyka Ziemi. Ogniwa nie są ze sobą zaczepione, lecz utrzymują się jedynie dzięki sile przyciągania, ilustrując ideę, że boska wola magnetyzuje świat, aby zapewnić mu spójność. Ten mocny obraz „łańcucha magnetycznego” wyraża ówczesną mentalność: magnetyzm postrzegano jako tajemny klej wszechświata, subtelny fluid, którym Stwórca łączy wszystko w wielkiej hierarchii Stworzenia.
Obok kosmicznych spekulacji magnetyzm pozostawał konkretnym narzędziem leczenia i tajemnicy. W XVII wieku flamandzki lekarz Jan Baptista van Helmont przejął dziedzictwo Paracelsusa. W 1621 roku opublikował traktat o cura magnetica — „magnetycznym leczeniu ran” — w którym bronił skuteczności leczenia na odległość przez nakładanie maści na broń, która spowodowała ranę, zamiast na samą ranę. Ten słynny balsam sympatyczny miał według niego działać magnetycznie: rana i broń pozostawały połączone niewidzialnym fluidem. Van Helmont oburzył Inkwizycję, ośmielając się sugerować, że nawet relikwie świętych mogą uzdrawiać nie dzięki boskiemu cudowi, lecz naturalnemu wpływowi magnetycznemu na wiernych. Pisma zawierające krytykę jezuickich scholastyków ściągnęły na niego dwadzieścia lat postępowań przed sądami kościelnymi. Pokazuje to, jak magnetyzm jako „naturalna” siła o niezwykłych skutkach naruszał granice nauki, wiary i magii. U progu oświecenia idea niewidzialnego fluidu przenikającego świat i ciało ludzkie była zarazem porywająca dla nowatorów i niepokojąca dla władz religijnych. Zaczynano przeczuwać, że ów fluid może być samą energią życia i kluczem do tajemnic natury — perspektywa ta otwierała drogę odkryciom, ale też sporom.
Mesmer i „magnetyzm zwierzęcy” w epoce oświecenia
W XVIII wieku magnetyzm wyszedł poza kręgi ezoteryczne i stał się prawdziwą modą towarzyską, uosabianą przez charyzmatycznego Franza-Antona Mesmera. Lekarz pochodzący z Wiednia, osiadły w Paryżu, opierał się na wcześniejszych ideach (fluidach Paracelsusa, doświadczeniach Van Helmonta), by stworzyć własną teorię, którą nazwał magnetyzmem zwierzęcym (w odróżnieniu od czysto mineralnego magnetyzmu magnesu). Według Mesmera istnieje uniwersalny fluid magnetyczny przenikający powietrze, ciała niebieskie i istoty żywe, a jego zaburzenia w ludzkim ciele powodują choroby. Rolą uzdrowiciela jest zatem przywrócenie harmonijnego krążenia tego życiowego fluidu w ciele pacjenta. Mesmer zakładał, że niektóre osoby — w tym on sam — mają silną naturalną moc magnetyczną i samą wolą oraz nakładaniem rąk mogą kierować tym fluidem u innych, by ich uzdrawiać.

Franza-Antona Mesmera
Już w latach 1770-1780 Mesmer wcielał swoje idee w życie w Paryżu, budząc niezwykły entuzjazm. W luksusowych salonach organizował sesje zbiorowe wokół osobliwego urządzenia: słynnej kadzi Mesmera. Było to szerokie, okrągłe naczynie z wodą i opiłkami żelaza, połączone zakrzywionymi żelaznymi prętami, które siedzący wokół pacjenci trzymali lub przykładali do chorych części ciała. Mesmer twierdził, że „magnetyzuje” kadź własnym fluidem, zamieniając wodę i metal w akumulatory magnetyzmu. Przy dźwiękach harmoniki szklanej, instrumentu wydającego hipnotyzujące wibracje, terapeuta przechodził między pacjentami i wykonywał pasy magnetyczne — szerokie ruchy dłoni kilka centymetrów od ich ciał — aby rozprowadzać fluid i rozpuszczać blokady energetyczne. Efekty pojawiały się szybko: wielu pacjentów wchodziło w kryzys magnetyczny, rodzaj konwulsyjnego transu z potami, śmiechem lub oczyszczającym płaczem. Mesmer widział w tym dowód, że fluid porządkuje siły życiowe i usuwa choroby. Świadectwa opisują spektakularne uzdrowienia z paraliżu, ślepoty histerycznej i przewlekłych bólów, przypisywane uzdrawiającemu magnetyzmowi.

Kadź magnetyczna Mesmera (rycina, 1780)
Towarzyski sukces Mesmera był tak wielki, że na jego sesje tłoczono się jak na widowiska. Arystokraci i przedstawiciele wyższych sfer uczestniczyli w rytuale kadzi, zachwyceni doświadczeniem na pograniczu nauki i cudowności. Dla wielu Mesmer przywrócił rangę magii naturalnej, uznawanej za zapomnianą. Opisywał swój system językiem uczonych, próbując przekonać, że fluid magnetyczny to w istocie subtelna siła fizyczna, podobna do elektryczności lub grawitacji, którą nauka kiedyś zmierzy. Potajemnie jednak całe miasto szeptało o wyglądzie maga, przenikliwym spojrzeniu i niemal zaklinających ruchach dłoni doktora. Sam Mesmer, otoczony sukcesem, zdawał się wahać między rolą oświeconego lekarza a cudotwórcy. Zalecał pacjentom stan otwartości, niemal wiary, aby lepiej przyjmowali fluid — podejście bliższe uzdrawianiu duchowemu niż klasycznemu leczeniu.

Magnetyzm zwierzęcy. Źródło: SSEDS
Jego uczniowie i następcy jeszcze pogłębili mistyczny wymiar magnetyzmu. W 1784 roku markiz de Puységur, jeden z uczniów, przypadkiem odkrył, że magnetyzując młodego chłopa, może wprowadzić go w stan świadomego somnambulizmu. Pacjent Victor, pozornie śpiący, zaczął mówić, odpowiadać na pytania i wykazywać dziwne intuicje dotyczące własnej choroby, jakby widział swoje wnętrze. Ten „sen magnetyczny”, bez konwulsji, w którym osoba zachowuje się jak medium, otworzył nowe perspektywy. Puységur i inni magnetyzerzy badali zjawisko transu, które miało umożliwiać dostęp do umysłu chorego, a nawet ukrytej wiedzy. Szybko dostrzeżono, że magnetyzm może nie tylko leczyć ciało, lecz także budzić niewyjaśnione zdolności psychiczne, takie jak jasnowidzenie czy czytanie w myślach. Już pod koniec XVIII wieku magnetyzm zwierzęcy stał się pomostem do badań duszy i zjawisk paranormalnych.
Oczywiście rozwój magnetyzmu nie obył się bez krytyki. Lekarze uniwersyteccy i zwolennicy triumfującego rozumu oświecenia niechętnie patrzyli na doświadczenia łączące teatralne kryzysy, mistycyzm i całkowity brak namacalnych dowodów. Z rozkazu Ludwika XVI komisja królewska (z Benjaminem Franklinem i Antoinem Lavoisierem w składzie) zbadała praktyki Mesmera. Raport opublikowany w 1784 roku stwierdził, że obserwowane efekty są rzeczywiste, lecz wynikają raczej z wyobraźni i sugestii niż z nowego fluidu. Urażony Mesmer wkrótce opuścił Francję. Nie miało to już znaczenia: magnetyzm zwierzęcy zakorzenił się w kulturze ludowej i uczonej, a liczni magnetyzerzy kontynuowali jego dzieło w Europie. We Francji na przełomie XIX wieku zwolennicy tacy jak baron Du Potet, doktor Deleuze czy ksiądz Faria podtrzymywali i przekształcali dziedzictwo mesmeryzmu. Fluid magnetyczny wszedł do literatury medycznej i okultystycznej, raz sławiony za cuda, innym razem wyśmiewany. Nie sposób było już ignorować tej osobliwej siły, która rozpalała emocje i zdawała się wymykać klasycznym wyjaśnieniom.
Magnetyzm, magia i ezoteryka
XIX wiek we Francji był okresem przełomowym, w którym magnetyzm znalazł się na styku rodzącej się nauki o psychice, medycyny niekonwencjonalnej i tradycji magicznej. Gdy pierwsi hipnotyzerzy (James Braid około 1843 roku nadał praktyce nazwę „hipnoza”) szukali racjonalnego wyjaśnienia snu magnetycznego, potężny nurt ezoteryczny przejął magnetyzm i włączył go w szerszą wizję okultyzmu. Był to czas otwartego zbliżenia magnetyzmu i duchowości: mówiono już nie tylko o uzdrawianiu ciał, ale także o inicjowaniu dusz i poznawaniu niewidzialnych światów.

Książka Dogme et Rituel de la Haute Magie, Éliphas Lévi
W 1853 roku francuski ezoteryk Éliphas Léviopublikował dzieło Dogme et Rituel de la Haute Magie. Zaznajomiony z ideami magnetycznymi, utożsamiał fluid Mesmera ze „Światłem Astralnym”, wszechobecną tajemną energią, którą uważał za wielki uniwersalny czynnik magiczny. Według niego światło astralne to subtelny eter przechowujący wszystkie obrazy i wpływy, za pośrednictwem którego działa zarówno magia ceremonialna, jak i zjawiska magnetyzmu. Pisał obrazowo: „Świat jest magnetyzowany światłem słońca, a my jesteśmy magnetyzowani astralnym światłem świata. […] Mamy w sobie trzy ośrodki przyciągania fluidycznego: mózg, serce i narząd płciowy… przez te narządy komunikujemy się z uniwersalnym fluidem przekazywanym nam przez układ nerwowy”. Jak widać, Lévi łączy słownictwo magnetyzmu i magii kabalistycznej. W jego ujęciu magnetyzm jest pierwotną siłą kosmiczną, którą mag może wychwytywać i kierować własną wolą, by wywoływać to, co dawniej nazywano cudami. Inni okultyści, jak baron du Potet (kierujący Revue du Magnétisme) czy późniejszy Papus, rozwijali tę ideę, czyniąc magnetyzm podstawą odzyskanej „świętej nauki”. Stawał się więc narzędziem inicjacyjnym: chodziło nie tylko o leczenie, lecz także o wznoszenie magnetyzowanej osoby ku wyższym poziomom świadomości.
Nie wszystkim podobało się utożsamianie magnetyzmu ze starożytną magią. Budziło ono niepokój instytucji religijnych, zwłaszcza Kościoła katolickiego. XIX-wieczni autorzy katoliccy pisali ostre pamflety przeciw magnetyzmowi i rodzącemu się spirytyzmowi. Dla apologety takiego jak Roger Gougenot des Mousseaux fluid magnetyczny był tylko nowym wcieleniem sił tajemnych: „Magnetyzm to współczesna forma magii. Jako bezpośrednia przyczyna wirujących stolików i zjawisk mediumicznych pozwala osobie magnetyzowanej zdobywać niezwykłe moce”— oburzał się, uznając, że moce te muszą wynikać z interwencji demona. Ten skrajny pogląd, widzący w każdym magnetyzerze nieświadomego czarownika, ilustruje trwałość lęku przed magnetyzmem. Niektóre ówczesne pokazy rzeczywiście zacierały granicę nauki i nadprzyrodzoności. Na przykład podczas seansów wirujących stolików (poprzedzających spirytyzm około 1850 roku) wielu obserwatorów stwierdzało, że obecność magnetyzowanego medium znacznie ułatwia niewyjaśnione ruchy i komunikację zza grobu. Mówiono nawet o „ sile odycznej ” lub „ fluidzie psychicznym ”, opisując tę zagadkową energię wytwarzaną przez magnetyzerów i media. W oczach wierzących mogła być zarówno boskim darem (gdy widziano w niej sposób łagodzenia cierpienia i rozjaśniania duszy), jak i diabelską pokusą (gdy obawiano się przywoływania złych duchów). Magnetyzm trwale zagościł w kulturze: badali go ciekawi lekarze, praktykowali modni uzdrowiciele, przywoływali spirytyści i zwalczali moraliści — stał się prawdziwym zjawiskiem społecznym.
Pod koniec XIX wieku niektórzy próbowali pogodzić magnetyzm z nauką, pozbawiając go nadprzyrodzonej aury. We Francji postacie takie jak Hector Durville i jego rodzina zakładały szkoły magnetyzmu. Proponowali podejście „eksperymentalne i terapeutyczne”, próbując włączyć go jako wsparcie oficjalnej medycyny bez odwoływania się do wyjaśnień spirytystycznych. Nawet Durville ostatecznie przyznał jednak, że istnieje „magnetyzm transcendentalny” wykraczający poza fizyczność: tajemny aspekt fluidu, dotykający „wyższego życia, niezmiennej nieskończoności”, bliższy świętej nauce niż nauce materialnej. Mimo prób „racjonalizacji” tajemnica pozostała. Siła ta wciąż wymyka się uchwyceniu: raz mierzy się ją mesmeryzmami, pasami, być może dynami, a innym razem widzi się w niej samą tkankę snów i duszy świata.
Jaki magnetyzm dzisiaj?
Magnetyzm jako praktyka przetrwał zmiany mody i krytykę, trwale zakorzeniając się w zachodnich tradycjach ludowych. Zwłaszcza we Francji pozostaje częścią krajobrazu tradycyjnych praktyk uzdrawiania. Na wsi postać magnetyzera-uzdrowiciela nadal jest znana i szanowana. Od XIX wieku i znacznie wcześniej osoby obdarzone „darem” poświęcają się łagodzeniu cierpienia bliźnich przez nakładanie rąk, modlitwę i przekazywanie życiowego fluidu. Zależnie od regionu nazywa się ich toucheurs — uzdrawiającymi dotykiem, uzdrowicielamilub określa specjalizację, jak u barreurs de feu — „odcinających ogień” (którym przypisuje się natychmiastowe łagodzenie oparzeń). Ci zazwyczaj dyskretni praktycy uosabiają bezpośrednie dziedzictwo magnetyzmu zwierzęcego Mesmera, wzbogacone lokalnymi wpływami. Nie zawsze mówią wprost o „magnetyzmie”, lecz chętnie wspominają uniwersalną energię lub boską siłę przepływającą przez dłonie.
Do dziś w bretońskiej wiosce czy miasteczku Masywu Centralnego można spotkać magnetyzera, do którego ludzie zwracają się, gdy medycyna klasyczna jest bezradna lub działa zbyt wolno. Tysiące Francuzów korzystają z ich pomocy, aby „odciąć ogień” radioterapii, złagodzić półpasiec, uporczywe bóle lub przywrócić równowagę nerwową. Magnetyzm nie został odsunięty jako przesąd: nadal praktykuje się go z zaangażowaniem i pokorą. Dostosowuje się do współczesnych potrzeb, zachowując duchową istotę. Praktyków można znaleźć w całym kraju, każdego z własną wrażliwością: tu łagodzi się oparzenia, tam przywraca „magnetyzm stawów”, gdzie indziej oczyszcza „fluidy” osoby w depresji. Różnorodność ta świadczy o bogactwie tradycji, która przetrwała stulecia. Trwała popularność tych praktyk pokazuje przede wszystkim, że dla wielu współczesnych istnieje coś więcej niż namacalna materia: niewidzialna zasada energetyczna, której jednym z przejawów jest magnetyzm i na którą można oddziaływać, aby odzyskać harmonię.
Warto zauważyć, że zaufanie społeczne do magnetyzerów pozostaje silne. Często pracują obok lekarzy lub uzupełniają ich działania: ludzie „idą do nastawiacza” z bólem pleców, kontynuując leczenie, albo proszą barreur de feu o pomoc przy oparzeniu podczas oczekiwania na pilną opiekę medyczną. To pragmatyczne współistnienie medycyny naukowej i magnetycznego uzdrawiania ilustruje ludową mądrość: dlaczego rezygnować z pomocy, choćby niewytłumaczalnej, jeśli przynosi ulgę? Dla wielu magnetyzm jest ostatecznie nie tyle wiarą, ile przeżytym doświadczeniem: dobroczynnego ciepła dłoni na rozpalonym czole, bólu ustępującego bez zrozumiałej przyczyny czy snu powracającego po pasie magnetycznym.
Na początku XXI wieku magnetyzm łączy się też z nowymi formami duchowości i dobrostanu. Powstają pomosty między zachodnią tradycją magnetyzera a praktykami wschodnimi, takimi jak Reiki, również opierające się na przekazywaniu uniwersalnej energii przez nakładanie rąk. Zmienia się język: mówi się o „energii biomagnetycznej”, czakrach i aurze — pojęciach zapożyczonych z Indii lub współczesnej ezoteryki — lecz istota pozostaje ta sama. Chodzi o otwieranie kanałów energii życiowej i przywracanie równowagi ciała oraz umysłu. Wielu współczesnych magnetyzerów objaśnia swój dar przystępnie: każdą istotę żywą przenika subtelny prąd, porównywalny z siecią elektryczną, który należy zrównoważyć przy „zwarciu” lub blokadzie. Analogie te mają przybliżyć magnetyzm dzisiejszemu człowiekowi bez odbierania mu czaru. Wymiar duchowy pozostaje bowiem blisko: wielu praktyków przywołuje energię miłości i przepływającą przez nich łaskę. Magnetyzm zachowuje więc święty lub boski charakter — mówi się o darze Nieba — nawet jeśli przedstawia się go współczesnymi słowami.
Tak więc magnetyzm jako siła duchowa i magiczna towarzyszył Zachodowi przez wieki, stale się przemieniając, lecz nigdy nie znikając. Jego rola symboliczna jest silna: przedstawia uniwersalne przyciąganie, tajemniczą odpowiedniość wszystkich rzeczy, fluid życia łączący duszę i ciało, człowieka i naturę. Gdy dziś dłonie magnetyzera przynoszą ulgę w bólu lub uspokajają umysł, odżywa cząstka tej mądrości: przekonania, że niewidzialne jest częścią rzeczywistości, a magnetyzm pozwala dotknąć tajemnicy życia.
Źródła:
-
De l'influence des astres sur les corps vivants, Franz Anton Mesmer, 1776
-
Memoir on Animal Magnetism, Marquis de Puységur, 1784
-
Magnetism and Mesmerism in the Enlightenment, Journal of the History of Ideas, 2015
-
The Discovery of the Unconscious, Henri F. Ellenberger, Basic Books, 1970
-
La Doctrine du Magnétisme Animal, Charles Lafontaine, 1851
-
From Mesmer to Freud: Magnetic Sleep and the Roots of Psychological Healing, Adam Crabtree, Yale University Press, 1993
-
Archiwa medyczne dotyczące magnetyzmu, Paryż, XIX wiek
-
Rękopisy Bibliothèque nationale de France, sekcje dotyczące mesmeryzmu i magnetyzmu zwierzęcego































Super article