Przejdź do treści
AeternumAeternum
Skąd naprawdę pochodzi Tablica Szmaragdowa?
Szmaragdowa Tablica w alchemii: Tabula Smaragdina Heinricha Khunratha, 1606 — Aeternum, blog i sklep ezoteryczny

Zapiski Aeternum

Skąd naprawdę pochodzi Tablica Szmaragdowa?

Czas czytania: 10 min

Tablica Szmaragdowa nie jest tabliczką z czasów faraonów odnalezioną w grobowcu. To bardzo krótki tekst hermetyczny, którego najstarsza dająca się udokumentować historia zaczyna się w arabskojęzycznym świecie uczonych. Przypisanie go Hermesowi Trismegistosowi, szmaragdowy materiał i odkrycie w krypcie należą do opowieści otaczającej tekst, a nie do odkrycia archeologicznego.

To stwierdzenie w niczym nie umniejsza jego znaczenia. Tabula Smaragdina stała się jednym z najczęściej komentowanych tekstów alchemii średniowiecznej i nowożytnej. Zaledwie kilka zdań zasilało odczytania dotyczące jedności materii, związku nieba i ziemi, działań laboratoryjnych, kamienia filozoficznego, a później relacji makrokosmosu i mikrokosmosu.

Skąd naprawdę pochodzi Tablica Szmaragdowa?

Najstarsza znana wersja należy do arabskiego dzieła o nazwie Kitāb sirr al-khalīqa wa-ṣanʿat al-ṭabīʿa, Księga tajemnicy stworzenia i sztuki natury. Współczesne badania na ogół umieszczają kompilację tego dzieła pod koniec VIII wieku lub na początku IX wieku.

Księgę przypisuje się Balīnūsowi, arabskiej formie imienia Apolloniosa z Tiany. Samo to przypisanie jest pseudoepigraficzne: rzeczywistym autorem nie jest Apollonios, filozof z I wieku. Tradycja arabska umieszcza pod jego imieniem zbiór doktryn filozofii przyrody, talizmanów, kosmologii i przemiany materii.

Referencyjne studium Kevina van Bladela The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science pokazuje, jak bardzo postać Hermesa rozwinęła się w świecie arabskim przed wielkim europejskim odbiorem w renesansie.

Słynna tabliczka pojawia się najpierw w opowieści

Księga tajemnicy stworzenia opowiada, że Balīnūs wchodzi do krypty pod posągiem Hermesa. Odkrywa tam siedzącą dawną postać trzymającą szmaragdową tabliczkę oraz księgę zawierającą tajemnice stworzenia.

Tutaj znajduje się literacki punkt wyjścia tabliczki jako przedmiotu materialnego. Opowieść przedstawia tekst jako starożytne objawienie odnalezione w ukrytym miejscu. Ten zabieg daje wiedzy dawny i hermetyczny autorytet.

Nie posiadamy jednak żadnej szmaragdowej tabliczki ze starożytnego Egiptu, żadnej inskrypcji hieroglificznej odpowiadającej tekstowi ani żadnego greckiego egzemplarza wcześniejszego od znanych świadectw arabskich.

Proponowano starsze pochodzenie, greckie lub syryjskie, ponieważ ogromna ilość wiedzy starożytnej rzeczywiście została przekazana po arabsku. Ta możliwość pozostaje dyskutowana. Przy obecnym stanie zachowanych źródeł pierwszy solidny grunt historyczny Tablicy jest arabski.

Hermes Trismegistos nie jest historycznym autorem tekstu

Hermes Trismegistos to postać autorytetu zrodzona ze spotkania greckiego boga Hermesa i egipskiego boga Thota. W epoce rzymskiej greckojęzyczni autorzy z Egiptu umieszczają pod jego imieniem traktaty religijne, filozoficzne, astrologiczne i techniczne.

Nie należy więc szukać za tymi wszystkimi tekstami człowieka imieniem Hermes Trismegistos, który miałby osobiście je napisać.

Corpus Christianorum, wydający łacińską tradycję Hermesa, opisuje pisma hermetyczne jako wytwór synkretyzmu grecko-egipskiego, którego autorytet przetrwał późną starożytność, średniowiecze i renesans.

Aby umieścić tę postać w szerszym kontekście, zobacz Wszystko o hermetyzmie.

Tablica Szmaragdowa nie należy do Corpus Hermeticum

Inne bardzo częste pomieszanie polega na przedstawianiu Tablicy jako rozdziału Corpus Hermeticum.

Corpus Hermeticum gromadzi greckie dialogi filozoficzne powstałe w rzymskim Egipcie. Poruszają temat Boga, kosmosu, człowieka, poznania i zbawienia. Ich historia tekstowa przechodzi przez Bizancjum przed słynnym łacińskim przekładem Marsilia Ficina w XV wieku.

Tablica Szmaragdowa podąża inną drogą. Jej pierwsze znane poświadczenie znajduje się w arabskiej literaturze hermetycznej, a następnie wchodzi do świata łacińskiego w średniowieczu.

Oba zbiory dzielą autorytet Hermesa, lecz nie należy stapiać ich w jedną księgę.

Jak tekst dociera do łacińskiej Europy?

Od XII wieku po łacinie krąży wiele przekładów arabskich dzieł naukowych, filozoficznych i magicznych.

Księga tajemnicy stworzenia zostaje przetłumaczona pod tytułem Liber de secretis naturae. Inna gałąź przekazu prowadzi przez Secretum Secretorum, dzieło pseudoarystotelesowskie niezwykle rozpowszechnione w średniowieczu. Jeszcze inne wersje krążą w łacińskich traktatach alchemicznych.

Tablica staje się w ten sposób tekstem ruchomym: sformułowania się różnią, niektóre fragmenty się zmieniają, źle zrozumiane słowo staje się zagadkowym terminem alchemicznym, a komentatorzy próbują odnieść całość do własnej praktyki.

Już w 1143 roku Hermann z Karyntii wspomina Tablicę i opowieść o jej odkryciu w swoim De essentiis. Pokazuje to, że tekst bardzo wcześnie wszedł do łacińskich dyskusji o przyrodzie i jej przyczynach.

Co naprawdę mówi Tablica Szmaragdowa?

Tekst jest niezwykle krótki. Jego główne obrazy można zgrupować w kilka ruchów.

Najpierw stwierdza relację między tym, co wyższe, a tym, co niższe. Słynna wersja łacińska formułuje: „Quod est inferius est sicut quod est superius”, czyli w powszechnym przekładzie „to, co na dole, jest jak to, co na górze”.

Następnie tekst mówi o jednej rzeczy , z której wszystkie rzeczy pochodzą przez przystosowanie. Daje jej Słońce za ojca, Księżyc za matkę, wiatr za środek przenoszenia i Ziemię za karmicielkę.

Nakazuje oddzielić ziemię od ognia i subtelne od gęstego, po czym opisuje ruch wznoszenia z ziemi ku niebu, a następnie powrót ku ziemi, podczas którego przyjmowane są siły tego, co wyższe i niższe.

Kończy stwierdzeniem mocy tego działania i formułą, według której Hermes posiada „trzy części” filozofii całego świata.

Ten język jest dostatecznie zwięzły, by pozwalać na kilka interpretacji. Właśnie to przyniosło mu powodzenie.

„To, co na dole, jest jak to, co na górze” nie oznacza wszystkiego i czegokolwiek

Maksyma jest dziś oddzielana od Tablicy i używana jako ogólne prawo ezoteryzmu: świat wewnętrzny miałby automatycznie odzwierciedlać zewnętrzny, każde ziemskie zdarzenie miałoby swój niebiański odpowiednik lub każda myśl miałaby ostatecznie się zmaterializować.

Te rozwinięcia są znacznie późniejsze.

W samej Tablicy zdanie należy do działania opisanego jako „cud jednej rzeczy”. Stwierdza relację między wyższym a niższym w tekście poświęconym powstawaniu, przemianie i jedności.

Europejscy alchemicy naturalnie zobaczą w nim zasadę korespondencji między niebem a laboratorium, makrokosmosem a mikrokosmosem, ciałami niebieskimi a metalami. Inni czytelnicy rozwiną interpretacje religijne lub duchowe.

Lepiej więc mówić o otwartej maksymie, która otrzymywała kolejne interpretacje niż o uniwersalnym prawie metafizycznym, którego sens miałby być ustalony od początku.

Czy Słońce i Księżyc muszą oznaczać siarkę i rtęć?

Nie we wszystkich wersjach i nie dla wszystkich komentatorów.

Zdanie dające rzeczy słonecznego ojca i księżycową matkę naturalnie zachęca do odczytania alchemicznego. W tradycji europejskiej Słońce i Księżyc mogą przedstawiać złoto i srebro, męskość i kobiecość, stałe i lotne lub być włączane do bardziej złożonych systemów korespondencji.

Siarka i rtęć również tworzą ważną teorię powstawania metali w alchemii arabskiej, a następnie łacińskiej. Zbyt proste byłoby jednak napisanie, że Tablica jawnie podaje „Słońce = siarka” i „Księżyc = rtęć” jako uniwersalny kod.

Komentatorzy budowali te równoważności przez wieki.

Aby zrozumieć te systemy bez ich mylenia, zobacz Symbole alchemiczne.

Co przedstawia „jedna rzecz”?

To jedno z wielkich pytań tekstu.

Czytelnicy alchemiczni mogli utożsamiać tę „rzecz” z materią Dzieła, materią pierwotną, rtęcią filozoficzną lub powstającym kamieniem. Inni rozumieli ją bardziej kosmologicznie: jako zasadę, z której wywodzą się liczne formy.

Tekst nie daje współczesnej instrukcji pozwalającej rozstrzygnąć sprawę raz na zawsze.

Pojęcie warto zestawić z materia prima, pamiętając przy tym, że każdy autor alchemiczny daje tej materii własne słownictwo i teorię.

Czy ruch w górę, a następnie w dół opisuje destylację?

Alchemicy laboratoryjni naturalnie wiązali ten fragment ze swoimi działaniami: ulatnianiem, sublimacją, destylacją, kondensacją i powrotem przemienionej materii.

To odczytanie jest spójne z alchemiczną recepcją Tablicy. Nie jest jednak jedynym możliwym. Opisany ruch można też odczytać jako kosmologiczny obieg między wyższym a niższym.

Siła tekstu wynika z tego nakładania się znaczeń: ten sam fragment można rozumieć jako opis materii, kosmologię i metaforę przemiany.

Nasz materiał Od czerni do czerwieni w alchemicznym Wielkim Dziele pozwala odróżnić historyczne działania od ich późniejszych interpretacji symbolicznych.

Co oznacza tajemnicze słowo „telesma”?

Bezpośrednie utożsamianie „telesmy” z kamieniem filozoficznym jest zbyt stanowcze. Historia słowa jest bardziej złożona.

W jednej arabskiej gałęzi tekstu pojawia się termin spokrewniony z ṭilasm, „talizman”. Podczas przejścia na łacinę tłumacz, który nie rozumiał poprawnie terminu, zapisuje go w formie takiej jak telesmus.

Słowo staje się wtedy zagadką samą w sobie. Łacińscy komentatorzy próbują nadać mu sens: doskonałość, tajemnica, spełniona moc, ukończone dzieło lub zasada talizmaniczna.

Ten przypadek bardzo dobrze pokazuje działanie przekazu tekstów okultystycznych. Trudność przekładu może kilka wieków później stać się terminem technicznym, któremu czytelnicy przypisują tajemną definicję.

Czy Tablica opisuje kamień filozoficzny?

Europejscy alchemicy bardzo często tak ją odczytywali.

Wzmianki o jednej rzeczy, Słońcu, Księżycu, oddzieleniu subtelnego od gęstego, powrocie do ziemi i „działaniu Słońca” dają idealny grunt do odczytania Wielkiego Dzieła.

Lecz stwierdzenie, że tekst jawnie zawiera przepis na kamień filozoficzny, wykracza poza to, co pozwala ustalić jego dosłowna treść. Tablica staje się tekstem autorytatywnym , ponieważ alchemicy komentują ją na podstawie własnych doktryn.

Podsumowuje raczej zbiór obrazów, na których tradycja buduje interpretacje, niż proces chemiczny możliwy do natychmiastowego odtworzenia.

Czy Tablica Szmaragdowa jest tekstem założycielskim alchemii?

Nie, jeśli wyrażenie miałoby oznaczać, że alchemia zaczyna się od niej.

Teksty alchemiczne grecko-egipskie istnieją przed pierwszym znanym poświadczeniem Tablicy. Świat arabski rozwija następnie ogromną literaturę chemii, alchemii i filozofii przyrody. Tablica wpisuje się w tę historię; nie tworzy jej sama.

W łacińskiej Europie staje się jednak jednym z najbardziej prestiżowych i najczęściej cytowanych tekstów tradycji alchemicznej.

Najtrafniejsze sformułowanie brzmi więc: Tablica Szmaragdowa nie jest początkiem alchemii, lecz staje się jednym z jej głównych tekstów autorytatywnych.

Czy gdzieś istnieje prawdziwa szmaragdowa tabliczka?

Nie odkryto żadnego przedmiotu odpowiadającego opowieści.

Historie różnią się zależnie od autora: tabliczka znaleziona w grobowcu Hermesa, odkryta w krypcie pod jego posągiem, przedmiot napotkany w Egipcie lub przekazywany przez różne legendarne postacie.

Te warianty należą do motywu wiedzy ukrytej, a następnie odnalezionej. Ten sam mechanizm występuje w wielu grimuarach i tekstach objawienia: dawny mędrzec składa swoją wiedzę w tajemnym miejscu; po wiekach wtajemniczony ją odkrywa.

Sam „szmaragdowy” materiał buduje niezwykły autorytet przedmiotu. Nie dowodzi, że rzeczywisty mineralny nośnik poprzedzał arabski tekst.

A co z legendą Atlantydy?

Nie opiera się na żadnym dawnym źródle Tablicy.

Idea, według której Hermes miałby być Atlantem, a Tablica technologiczną lub duchową pozostałością Atlantydy, należy do współczesnych nurtów ezoterycznych. Łączy platońską opowieść o Atlantydzie z tradycjami hermetycznymi historycznie od niej niezależnymi.

Łączenie Tablicy Szmaragdowej z Atlantydą zaciemnia historię tekstu, zamiast ją wyjaśniać.

Dlaczego Tablica staje się tak ważna w renesansie i epoce nowożytnej?

Niezwykła zwięzłość sprzyja komentarzowi. Każda linia zdaje się móc zawierać działanie, korespondencję lub tajemnicę.

Gdy alchemicy renesansu i XVII wieku szukają dawnych autorytetów dla swojej Sztuki, Hermes Trismegistos daje idealne imię. Tablica staje się w ten sposób kondensatem mądrości hermetycznej wymagającej interpretacji.

Słynny alchemik i lekarz Paracelsus rozwija z kolei słownictwo i medycynę chemiczną, które jeszcze przemienią intelektualny krajobraz europejskiej alchemii, choć nie należy przenosić jego doktryn wprost na Tablicę.

Rycina Khunratha nie jest oryginalną tabliczką

Jeden z najsłynniejszych wizerunków Tablicy pochodzi z Amphitheatrum sapientiae aeternae Heinricha Khunratha, wydanego na początku XVII wieku.

Tekst łaciński ukazuje się wyryty na monumentalnej masie skalnej pośrodku krajobrazu. Obraz rozpowszechnił się tak bardzo, że bywa brany za przedstawienie rzeczywistego starożytnego przedmiotu.

To natomiast nowożytna alchemiczna inscenizacja tekstu, powstała ponad pół tysiąclecia po jego pierwszych znanych arabskich poświadczeniach.

Ten obraz należy do autentycznej historii recepcji Tablicy, nie roszcząc sobie prawa do przedstawiania zaginionego artefaktu archeologicznego.

Isaac Newton również przetłumaczył Tablicę Szmaragdową

Obecność Tablicy w papierach Isaaca Newtona pokazuje, jak myląca dla XVII wieku byłaby współczesna granica między „naukowcem” a „alchemikiem”.

Newton Project przy Uniwersytecie Oksfordzkim przechowuje opis jego rękopisu: Newton przepisuje tekst łaciński, tworzy angielski przekład i sporządza komentarze w latach 1680–1690.

Nie jest to marginalna ciekawostka. Newton poświęca znaczną część prywatnej pracy literaturze alchemicznej i szuka w tych tekstach teorii materii i jej przemian.

„As above, so below” jest współczesną skróconą formułą

Słynna angielska formuła As above, so below streszcza znacznie obszerniejszy fragment łaciński stwierdzający, że wyższe jest jak niższe, a niższe jak wyższe, aby dokonać działań jednej rzeczy.

Krótka formuła znakomicie działa jako dewiza. Jej zwięzłość sprzyja jednak również reinterpretacjom.

We współczesnym okultyzmie staje się ogólnym prawem korespondencji. W rozwoju osobistym może przekształcić się w zasadę psychologiczną. W niektórych współczesnych wypowiedziach zaczyna wręcz oznaczać, że myśli miałyby bezpośrednio tworzyć zdarzenia materialne.

Te zastosowania należą do dalszych dziejów Tablicy. Nie należy sztucznie umieszczać ich w arabskim kontekście średniowiecznego tekstu.

Jak czytać Tablicę Szmaragdową dzisiaj?

Trzeba oprzeć się dwóm skrajnościom.

Pierwsza polega na dosłownym uznaniu jej za transkrypcję egipskiego artefaktu sprzed kilku tysiącleci. Dostępne dowody nie pozwalają na taką historię.

Druga polegałaby na sprowadzeniu jej do nieinteresującego fałszerstwa, ponieważ przypisanie jej Hermesowi jest pseudoepigraficzne. Oznaczałoby to przeoczenie tego, co stanowi jej rzeczywiste znaczenie.

Tablica jest średniowiecznym tekstem roszczącym sobie starożytny autorytet , który przechodzi przez języki, zmienia się w przekładach i staje się jednym z rdzeni zachodniej myśli alchemicznej. Jej wpływ jest rzeczywisty, nawet jeśli legendarny autor nim nie jest.

Ta sytuacja przypomina wiele tekstów okultyzmu. Podobnie jak w przypadku Nicolasa Flamela oddzielenie legendy od historii nie niszczy tradycji: pozwala zrozumieć, jak rzeczywiście powstała.

Aby kontynuować, możesz przeczytać nasze artykuły o alchemicznym Wielkim Dziele, materia prima i symbolach alchemicznych, a także poznać naszą kolekcję książek o alchemii.

Źródła i najważniejsze informacje

Dla postaci Hermesa w świecie arabskim i przekazu tekstów hermetycznych: Kevin van Bladel, The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science, Oxford University Press, 2009.

Dla arabskich i łacińskich wersji Tablicy oraz ich głównych wariantów: Sacred Texts, Emerald Tablet of Hermes: Translations, synteza oparta między innymi na pracach E. J. Holmyarda i Josepha Needhama.

Dla łacińskiej tradycji dzieł przypisywanych Hermesowi: Corpus Christianorum, Hermes Latinus: Opera omnia.

Dla nowożytnej recepcji tekstu u Newtona: The Newton Project, Keynes MS 28, przekład, transkrypcja i komentarze do Tabula Smaragdina, lata 1680–1690.

Dla tekstu łacińskiego w tradycji drukowanej i jego słynnej maksymy: łacińskie Wikisource, Tabula Smaragdina.

Zdjęcie okładkowe: przedstawienie Tabula Smaragdina w Amphitheatrum sapientiae aeternae Heinricha Khunratha, 1606. Dzieło w domenie publicznej przechowywane w Wikimedia Commons.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany..

Dołącz do społeczności Aeternum w naszej grupie na Facebooku: porady, wskazówki, rytuały, wiedza i produkty w życzliwej atmosferze!
Przejdź do grupy!
Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat