Chrześcijańskie życie moralne wyraża się poprzez konkretne wybory, troskę o innych i formację sumienia. Słownictwo cnót i Błogosławieństw pozwala nam rozumieć tę tradycję inaczej niż jako ciąg zakazów.
Życie przemienione przez Ewangelię
Moralność chrześcijańska rozumiana jest z miłości Boga i bliźniego. Nie sprowadza się ona ani do listy zakazów, ani do poszukiwania duchowych mocy. Błogosławieństwa otwierają drogę do rozważenia ubóstwa serca, łagodności, sprawiedliwości, miłosierdzia i pokoju.
Trzy cnoty teologalne
Wiara, nadzieja i miłość bezpośrednio ukierunkowują relację z Bogiem. Wiara przyjmuje Jego słowo; nadzieja czeka na swoje zbawienie; miłość kocha Boga i bliźniego. Nie stanowią one trzech psychologicznych technik kontrolowania zdarzeń. Dobroczynność przejawia się w działaniach, także wobec osób, których przekonań nie podzielamy.
Cztery cnoty kardynalne
Roztropność pomaga rozpoznać dobro do spełnienia i właściwe środki. Sprawiedliwość oddaje każdemu to, co mu się należy. Męstwo podtrzymuje wytrwałość w próbie. Umiarkowanie porządkuje pragnienia i korzystanie z dóbr. Cnoty rozwijają się przez praktykę i refleksję; różnią się od chóru anielskiego zwanego Mocami.
Sumienie i odpowiedzialność
Trzeba słuchać sumienia i go szkolić. Uczucie winy samo w sobie nie stanowi winy; odpowiedzialność zależy także od wiedzy i wolności. I odwrotnie, dobra intencja nie sprawia, że jakiekolwiek środki zostaną automatycznie użyte prawidłowo. Dialog, studium i wsparcie pomagają w osądzaniu z rozeznaniem.
Uczynki miłosierdzia
Karmienie, przyjmowanie, odwiedzanie, wspieranie, nauczanie i pocieszanie nadają wierze konkretną formę. Modlitwa i dzieła miłości wzajemnie sobie odpowiadają. Pomoc wymaga również poszanowania wolności i rzeczywistych potrzeb drugiej osoby; osoba otrzymująca pomoc nie jest narzędziem do dowodzenia własnej świętości.
Cnoty kardynalne i teologalne
Roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie nazywa się cnotami kardynalnymi. Wiara, nadzieja i miłość są określane jako teologalne, ponieważ w nauczaniu chrześcijańskim dotyczą bezpośrednio relacji z Bogiem. Rozróżnienia te wynikają z długiego spotkania filozofii starożytnej i teologii. Cnoty są dyspozycjami kształtowanymi przez czyny, a nie cechami posiadanymi raz na zawsze bez wysiłku.
Błogosławieństwa, przekazane zwłaszcza w Ewangelii Mateusza 5 i Łukasza 6, zajmują centralne miejsce w moralności ewangelicznej. Łączą ubóstwo serca, miłosierdzie, pokój i sprawiedliwość z obietnicą Królestwa. Ich język nie może być oderwany od sytuacji ludzkich: dotyczy relacji, odpowiedzialności, władzy i sposobu reagowania na cierpienie innych.
Błogosławieństwa zmieniają sposób, w jaki postrzegamy szczęście
Kazanie na Górze w Ewangelii Mateusza 5 rozpoczyna się Błogosławieństwami. Jezus ogłasza szczęśliwymi ubogich sercem, płaczących, cichych, spragnionych sprawiedliwości i wprowadzających pokój. Tekst nie polega na przedstawieniu cierpienia jako dobra samego w sobie. Ogłasza obietnicę, która obala zwykłe kryteria prestiżu i władzy.
Błogosławieństwa są związane z nadejściem Królestwa i sposobem działania wobec innych. Wzywają do miłosierdzia i sprawiedliwości w czasach, gdy relacje międzyludzkie naznaczone są rywalizacją lub przemocą. Ich miejsce w chrześcijańskim życiu moralnym wykracza zatem poza prosty zespół indywidualnych przymiotów.
Przeczytanie całego piątego rozdziału Ewangelii Mateusza pomaga nam zrozumieć ten język w kontekście nauczania Chrystusa. Sprawiedliwość, którą ogłasza, obejmuje czyny, słowa i intencje.
Cztery cnoty kardynalne i ich historia
Roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie nazywa się cnotami kardynalnymi, ponieważ stanowią główne punkty odniesienia formacji moralnej. Ich słownictwo ma korzenie w filozofii starożytnej, szczególnie u Platona i Arystotelesa, zanim przejmuje je myśl chrześcijańska. Teolodzy starają się pokazać, jak te cechy mogą kierować ludzką wolnością.
Roztropność pomaga rozpoznać najlepsze postępowanie w konkretnej sytuacji. Sprawiedliwość dotyczy tego, co należy się innym. Męstwo pozwala trwać w dobru wobec trudności, a umiarkowanie kieruje pragnieniami, nie usuwając ich. Cnoty nie służą sporządzaniu listy wyższych osobowości, lecz zrozumieniu nauki odpowiedzialnej wolności.
Autorzy średniowieczni, zwłaszcza Tomasz z Akwinu, dostarczają analiz, których zakres rozciąga się na życie społeczne i polityczne.
Wiara, nadzieja i miłość w listach Pawła
Cnotami teologalnymi są wiara, nadzieja i miłość. W 1 Koryntian 13 Paweł przyznaje centralne miejsce miłości i przedstawia ją jako największą z trzech. Nie jest to proste uczucie współczucia: miłość objawia się w cierpliwości, prawdzie i nie szukaniu własnej korzyści kosztem innych.
Wiara dotyczy zaufania i przyjęcia Słowa Bożego, nadzieja zaś patrzy na spełnienie obiecane przez Chrystusa. Tradycja katolicka postrzega te cnoty jako dary, które bezpośrednio kierują człowieka ku Bogu. Należy je przełożyć na konkretne decyzje, nie pozostawiając prostych abstrakcyjnych jakości.
Miłość wobec bliźniego łączy zatem życie wewnętrzne, obowiązki rodzinne i troskę o tych, którzy nie mają środków.
Sumienie i rozeznanie moralne
Sumienie pozwala człowiekowi ocenić wartość swoich czynów. W tradycji katolickiej musi ją kształtować dbałość o prawdę, refleksja i znajomość wymogów moralnych. Nie odpowiada to spontanicznemu wrażeniu uważanemu za nieomylne: człowiek może popełniać błędy i pozostać odpowiedzialny za szukanie tego, co słuszne.
Wolność nie jest pozwoleniem na traktowanie innych jedynie jako środka. Decyzje dotyczące pieniędzy, pracy, związków i władzy wymagają zwracania uwagi na konsekwencje. Modlitwa i studiowanie pism świętych mogą pobudzić rozeznanie, ale nie eliminują potrzeby gromadzenia informacji ani uznania godności osób zaangażowanych.
Odpowiedzialność moralna należy do rzeczywistych czynów i nie można jej zastąpić zewnętrznymi oznakami oddania.
Uczynki miłosierdzia w życiu codziennym
Tradycja katolicka rozróżnia uczynki miłosierdzia względem ciała i duszy. Karmienie, przyjmowanie, odwiedzanie chorych i pomoc osobom doświadczającym trudności materialnych należą do pierwszej grupy. Doradzanie, pocieszanie, cierpliwe znoszenie i modlitwa za innych należą do drugiej. Kategorie te rozwijano na podstawie tekstów biblijnych i życia wspólnot.
Mateusza, rozdział 25, łączy spotkanie z Chrystusem z troską o ludzi głodnych, chorych i przebywających w niewoli. Orientacja ta nadaje moralności chrześcijańskiej silny wymiar społeczny. Cnoty nie mają na celu jedynie poprawy własnego wizerunku.
Życie moralne kształtuje się zatem w służbie, sprawiedliwości i zdolności do działania na rzecz ochrony osób bezbronnych. Błogosławieństwa stanowią horyzont ewangeliczny.
Źródła i odniesienia
Katechizm — cnoty ludzkie, nr 1803–1811
Katechizm — cnoty teologalne, nr 1812–1829
Katechizm — sumienie, nr 1776–1782
Ilustracja : Giotto, Miłosierdzie, alegoria cnót (początek XIV w.), dzieło należące do domeny publicznej.























