Przejdź do treści
AeternumAeternum
Święty Tomasz z Akwinu
Dawny fresk przedstawiający świętego Tomasza z Akwinu, autorstwa Fra Angelica

Święci

Święty Tomasz z Akwinu

Czas czytania: 5 min

Święty Tomasz z Akwinu jest jednym z wielkich teologów średniowiecznego chrześcijaństwa. Dominikanin nauczający w Paryżu i Włoszech próbował pokazać, jak refleksja filozoficzna może służyć rozumieniu wiary, nie zastępując jej. Jego Suma teologiczna nie jest katalogiem narzuconych odpowiedzi: zestawia zarzuty, bada argumenty i buduje odpowiedź. Za doktorem przedstawianym z księgą i promieniejącym słońcem kryje się zakonnik całkowicie oddany nauce, modlitwie i nauczaniu, którego pisma trwale naznaczyły filozofię zachodnią.

Życie Około 1225 – 7 marca 1274
Pochodzenie Roccasecca, okolice Akwinu, Włochy
Zakon Bracia Kaznodzieje, dominikanie
Dzieła Suma teologiczna, Summa contra gentiles, komentarze biblijne
Tytuł Doktor Kościoła, zwany Doktorem Anielskim
Wspomnienie 28 stycznia

Młody szlachcic wybiera Braci Kaznodziejów

Tomasz rodzi się około 1225 roku w rodzinie hrabiów Akwinu, w Roccasecca. Pierwsze wykształcenie otrzymuje w benedyktyńskim otoczeniu Monte Cassino, następnie kontynuuje naukę w Neapolu. Świat dorastania naznaczają złożone relacje cesarstwa, papiestwa i wielkich rodzin włoskich. Kariera mogła skierować go ku prestiżowemu urzędowi kościelnemu lub sprawom rodu.

Młodzieniec wybiera jednak Zakon Braci Kaznodziejów, założony na początku XIII wieku przez świętego Dominika. Zakon żebraczy stawia w centrum głoszenie, naukę teologii i życie wspólnotowe. Wybór wywołuje sprzeciw części rodziny próbującej odwieść go od powołania. Dawne opowieści opisują trudności napotykane w dochowaniu wierności decyzji.

Wstąpienie do dominikanów kieruje Tomasza ku życiu poświęconemu rozumieniu Pisma i nauczaniu. Daje również ramy instytucjonalne pozwalające mistrzom i studentom przemieszczać się między głównymi europejskimi ośrodkami kształcenia.

Albert Wielki, Kolonia i Uniwersytet Paryski

Tomasz studiuje u Alberta Wielkiego, jednego z najbardziej uznanych mistrzów epoki. Spotkanie pozwala odkryć refleksję teologiczną uważną na filozoficzne teksty Arystotelesa i komentarze krążące w świecie śródziemnomorskim. Przekłady dzieł greckich i arabskich zasilają wówczas odnowę metod studiów uniwersyteckich.

W Kolonii, a następnie w Paryżu Tomasz kształci się i naucza w środowisku intelektualnym, w którym zagadnienia są przedmiotem publicznych dysput. Mistrzowie przedstawiają sprzeczne argumenty, oceniają zarzuty i szukają rozwiązania opartego na tekstach. Metoda uniwersytecka nie jest zewnętrzna wobec życia religijnego: dla Tomasza stanowi sposób używania rozumu w służbie prawdy.

Zostaje mistrzem teologii w Paryżu w połowie lat 50. XIII wieku, następnie naucza w różnych placówkach we Francji i Włoszech. Komentarze biblijne, wykłady i traktaty ukazują ogromną aktywność. Tomasz jest zarazem filozofem, teologiem i czytelnikiem Pisma; żaden z tych wymiarów nie wystarcza do jego streszczenia.

Jak działa kwestia w Sumie teologicznej

Suma teologiczna jest najsłynniejszym dziełem Tomasza. Obejmuje ogromne tematy: Boga, stworzenie, kondycję ludzką, cnoty, moralność, Chrystusa i sakramenty. Tekst przybiera formę kwestii podzielonych na artykuły. Każdy artykuł zaczyna się od zarzutów pozornie prowadzących do odpowiedzi, następnie przytacza przeciwny autorytet, rozwija stanowisko Tomasza i odpowiada na początkowe argumenty.

Konstrukcja wymaga od czytelnika szczególnej uwagi. Pierwsze zdania artykułu mogą bronić tezy, którą Tomasz później odrzuci. Cytat oderwany od struktury kwestii może więc przypisać mu dokładnie opinię poddawaną dyskusji. Metoda uczy uczciwie badać trudność przed jej rozstrzygnięciem.

Suma pozostaje niedokończona. Pod koniec życia Tomasz przestaje ją pisać po doświadczeniu duchowym uznawanym za decydujące. Zachowane teksty ukształtowały jednak pokolenia studentów i zasiliły wielkie debaty teologiczne. Bogactwo tkwi zarówno w sposobie stawiania pytań, jak i proponowanych odpowiedziach.

Wiara i rozum w myśli Tomasza

Jednym z głównych aspektów dzieła Tomasza jest refleksja nad relacją rozumu i objawienia. Uważa, że ludzki intelekt może odkrywać pewne prawdy dotyczące świata i jego zasady, lecz tajemnica chrześcijańska obejmuje także rzeczywistości przyjmowane przez wiarę. Nie próbuje ani sprowadzać teologii do filozofii, ani systematycznie ich przeciwstawiać.

Filozofia Arystotelesa odgrywa w tym podejściu znaczącą rolę. Tomasz przejmuje narzędzia pojęciowe, konfrontując je z tekstami biblijnymi i tradycją chrześcijańską. Prowadzi także dialog z myślicielami żydowskimi i muzułmańskimi, których dzieła bada się wówczas na uniwersytetach. Otwarcie na szerokie dziedzictwo intelektualne charakteryzuje średniowieczną pracę nad tekstami i interpretacją.

Pisma o cnotach ilustrują tę metodę. Tomasz rozważa roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie w relacji do wiary, nadziei i miłości. Przedstawia życie moralne jako kształtowanie osądu i nawyków, w którym działania ludzkiego nie można oddzielić od poszukiwania dobra.

Pismo, Eucharystia i teksty liturgiczne

Tomasz nie jest tylko autorem traktatów dla mistrzów. Komentarze do Pisma, zwłaszcza Ewangelii i listów Pawła, zajmują ważne miejsce w nauczaniu. Studiowanie tekstów biblijnych pozostaje centrum teologii, wokół którego argumenty filozoficzne otrzymują funkcję.

Tradycja przypisuje mu także hymny ułożone na liturgię Bożego Ciała, w tym teksty związane z Pange lingua i Lauda Sion. Relacja poezji, liturgii i teologii świadczy o rozumieniu wiary niewyczerpującym się w abstrakcyjnych dowodzeniach. Kontemplacja Chrystusa w Eucharystii zajmuje ważne miejsce w dziele.

Życie modlitewne i intelektualne odpowiadają sobie w tym portrecie. Biografie dominikańskie podkreślają przywiązanie do modlitw wspólnotowych, nauki i głoszenia. Aby zrozumieć pisma, warto pamiętać, że tworzy je jako zakonnik w zakonie, którego pierwszym powołaniem jest głoszenie Ewangelii.

Śmierć w Fossanova i dziedzictwo tomizmu

Tomasz umiera 7 marca 1274 roku w opactwie Fossanova w drodze na drugi sobór lyoński. Nie ma pięćdziesięciu lat. Tempo twórczości literackiej będzie imponować czytelnikom w kolejnych wiekach. Zostaje kanonizowany w 1323 roku przez Jana XXII i otrzymuje tytuł doktora Kościoła w 1567 roku.

Jego myśl doczeka się licznych odczytań i dyskusji na uniwersytetach oraz w instytucjach katolickich. Tomizmem nazywa się tradycje intelektualne przyjmujące dzieło za punkt odniesienia. Nie stanowią idealnie jednolitej całości: interpretacje Tomasza zmieniały się i stawały wobec nowych pytań filozoficznych, naukowych i teologicznych.

Leon XIII silnie wspiera studiowanie Tomasza w XIX wieku. Sobór Watykański II w XX wieku podejmuje znaczenie solidnej formacji filozoficznej i teologicznej. Dziedzictwo Tomasza pozostaje dziedzictwem autora wymagającego namysłu, definiowania słów i argumentowania przed wyciąganiem wniosków.

Słońce na piersi i wspomnienie 28 stycznia

W ikonografii chrześcijańskiej Tomasz jest przedstawiany w biało-czarnym habicie dominikańskim, z księgą, piórem i promieniejącym słońcem na piersi. Słońce oznacza światło mądrości i blask nauczania. Niektóre dzieła ukazują go wśród innych uczonych lub wobec argumentów symbolizujących debaty ze szkołami filozoficznymi.

Tytuł „Doktora Anielskiego” przypomina uznanie dla nauczania i cnót. Nie oznacza przynależności do porządku aniołów. Podobnie bycie doktorem Kościoła nie czyni każdego zdania Tomasza definicją dogmatyczną. Dzieło wymaga lektury uwzględniającej konteksty i gatunki literackie.

Wspomnienie świętego Tomasza z Akwinu przypada 28 stycznia w kalendarzu rzymskim. Aby poznać metodę, można wybrać krótką kwestię Sumy, przeczytać zarzuty, następnie odpowiedź i zobaczyć, jak Tomasz rozróżnia sensy tego samego słowa. Praktyka daje dostęp do ścisłości, która przyniosła mu renomę.

Rozróżnienia Tomasza dotyczące Ojca, Syna i Ducha wpisują się w historię doktryny trynitarnej i Credo. Lektura soborów nicejskiego i konstantynopolitańskiego pomaga odnaleźć teologiczne ramy powstawania dzieła.

Źródła i bibliografia

Benedykt XVI, audiencje poświęcone Tomaszowi z Akwinu: 2 czerwca 2010, 16 czerwca 2010 i 23 czerwca 2010.

Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna (dzieło niedokończone), Summa contra gentiles i komentarze do Pisma, główne źródła nauczania i metody.

Nominis, hasło o świętym Tomaszu z Akwinu i informacje o wspomnieniu.

Ilustracja: Fra Angelico, Święty Tomasz z Akwinu (XV wiek), reprodukcja dzieła z domeny publicznej.

Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat