Przejdź do treści
AeternumAeternum
Kim naprawdę była La Voisin?
Autentyczny portret Catherine Deshayes, zwanej La Voisin, rycina przypisywana Antoine’owi Coypelowi, około 1680 — Aeternum, blog i sklep ezoteryczny

Zapiski Aeternum

Kim naprawdę była La Voisin?

Czas czytania: 11 min

Catherine Deshayes, zwana La Voisin, jest jedną z najsłynniejszych postaci afery trucicielskiej za panowania Ludwika XIV. Urodzona około 1640 roku i stracona w Paryżu w 1680, działa jako wróżbitka, chiromantka, interpretatorka twarzy i dostawczyni preparatów, a zarazem zostaje oskarżona o sprzedaż trucizn i organizowanie magicznych operacji dla klientów od warstw ludowych po najwyższą arystokrację.

Późniejsza pamięć uczyniła z niej niemal legendarną „czarownicę”, otoczoną czarnymi mszami, ofiarami, napojami miłosnymi i spiskami w Wersalu. Archiwa sądowe ukazują bardziej złożony obraz. Pewne działania są dobrze udokumentowane: chiromancja, fizjonomika, sprzedaż proszków, udział w sieci trucicielskiej, relacje z kilkoma wróżbitkami, położnymi i skompromitowanymi księżmi. Inne opowieści opierają się na donosach, przesłuchaniach, interesownych zeznaniach lub oświadczeniach złożonych po jej śmierci przez córkę i innych oskarżonych.

La Voisin nie można więc rozumieć ani jako niewinnej ofiary zamienionej przez dwór w czarownicę, ani jako demonicznej postaci z sensacyjnych opowieści. Należy do paryskiego świata, w którym konsultacja wróżebna, empiryczna medycyna, handel substancjami toksycznymi, magia miłosna, potajemna aborcja i przestępczość mogły przecinać się w tych samych sieciach.

Catherine Deshayes, słabo udokumentowane narodziny

Catherine Deshayes rodzi się około 1640 roku. Bibliothèque nationale de France również przyjmuje narodziny około tej daty i śmierć w 1680 roku. Szczegóły dzieciństwa pozostają bardzo słabo znane. Tradycje przypisujące jej naukę roślin, alchemii lub rodzinnych praktyk czarownictwa zanurzają się więc w mrocznym obszarze życia, który archiwa sądowe oświetlają dopiero wtedy, gdy jest już cenioną praktyczką.

Podczas przesłuchań twierdzi jednak, że bardzo młodo nauczyła się chiromancji i fizjonomiki. Protokoły afery trucicielskiej pokazują, że obie praktyki zajmowały rzeczywiste miejsce w jej działalności. Catherine poślubia Antoine’a Monvoisina, którego nazwisko stanie się podstawą tego, pod którym będzie znana.

Źródła opisują go jako kupca jubilera lub handlarza. Jego działalność pogarsza się finansowo, a Catherine wyjaśnia śledczym, że zaczyna zarabiać na chiromancji, gdy mąż nie potrafi już należycie utrzymać domu. Nazwa „La Voisin” pochodzi więc od nazwiska małżeńskiego Monvoisin, zgodnie z ówczesnym zwyczajem.

Chiromancja i fizjonomika

Archiwa sądowe jasno dokumentują chiromancję i fizjonomikę La Voisin. Odczytuje linie dłoni i interpretuje rysy twarzy. W XVII-wiecznym Paryżu praktyki te sytuują się na granicy wróżenia, wiedzy o ciele i odczytywania charakteru.

Kartomancja nie wydaje się zajmować u niej miejsca, które zdobędzie u wróżbitek następnego stulecia. Źródła afery trucicielskiej mówią głównie o chiromancji, fizjonomice, recepturach, proszkach i magicznych operacjach. Nasz artykuł Zrozumieć wróżenie na przestrzeni wieków umieszcza te praktyki w ich chronologii.

La Voisin nie przyjmuje wyłącznie klientów z warstw ludowych. W miarę wzrostu reputacji przedstawiciele mieszczaństwa, a potem arystokracji przychodzą do wróżbitek, aby poznać przyszłość relacji, uzyskać przewagę miłosną, sprowadzić z powrotem kochanka lub oddalić rywalkę.

Konsultacja może prowadzić do sprzedaży proszków, napojów miłosnych, talizmanów lub preparatów mających wpłynąć na sytuację. To przejście od przepowiedni do interwencji jest kluczowe. Klient nie pyta już tylko, co się stanie, lecz co może zrobić, aby uzyskać pożądany rezultat.

La Voisin przyjmuje w rejonie Villeneuve-sur-Gravois, w paryskiej dzielnicy Bonne-Nouvelle. Źródła umieszczają jej otoczenie w pobliżu dzisiejszej rue Beauregard. Dom staje się miejscem przepływu klientów, kobiet w trudnej sytuacji, osób szukających leków, wróżbitek, alchemików, skompromitowanych księży i pośredników.

Jej sukces finansowy jest dość duży, by pozwalać na prowadzenie domu i organizowanie przyjęć. Dobrobyt ten pokazuje, że wróżenie i powiązane usługi mogły stanowić bardzo dochodową działalność w Paryżu Ludwika XIV.

Położnictwo i potajemne aborcje

La Voisin wiąże się również z działalnością położniczą i potajemnymi aborcjami. Przesłuchania ujawniają kilka kobiet pracujących jako położne lub pośredniczki, w tym Catherine Lepère. Spektakularnych liczb przypisujących La Voisin tysiące aborcji lub ciał dzieci spalonych w ogrodzie nie należy powtarzać jako pewnych danych. Twierdzenia te pojawiają się we wrogich zeznaniach, a śledztwo nie dostarczyło ewidencji pozwalającej potwierdzić dokładną liczbę.

Rzetelniej jest więc przyjąć istnienie działalności potajemnych aborcji bez przekształcania sensacyjnych liczb w ustalone statystyki. Te same sieci, które sprzedają miłosne mikstury, środki lecznicze i proszki, mogą też dostarczać substancji toksycznych.

Trucizna ma dla XVII-wiecznego zabójcy oczywistą zaletę: można ją podać na odległość, może uchodzić za chorobę i pozwala uniknąć bezpośredniej konfrontacji. Arszenik stanie się w pamięci ludowej „proszkiem spadkowym”, lecz akta sądowe przywołują także inne substancje mineralne i roślinne.

La Voisin jest oskarżona o pośredniczenie i dostarczanie preparatów klientom szukającym sposobu zabicia małżonka, rywala lub niewygodnej osoby. W jej świecie trucizna, urok i modlitwa użyta w niewłaściwym celu mogą należeć do tej samej prośby.

Klient może chcieć uzyskać czyjąś miłość, wzmocnić przywiązanie, usunąć rywalkę, a następnie poszukać bardziej niebezpiecznego rozwiązania, jeśli pierwsze operacje zawiodą. Akta sądowe pokazują więc ciągłość między konsultacją, proszkiem, zaklęciem, talizmanem i zbrodnią. Wyjaśnia to, dlaczego władze jednocześnie badają trucicielstwo, magię, aborcję, bluźnierstwo i świętokradztwo.

Sieć, ale nie doskonała organizacja

La Voisin nie działa sama. W śledztwie pojawiają się Marie Bosse, Marie Vigoureux, Catherine Trianon, Adam Lesage, kilka położnych i kilku księży. Termin „sieć” jest trafniejszy niż doskonale zhierarchizowana organizacja. Uczestnicy wymieniają klientów, substancje, informacje i usługi. Postępowania zachowane w Bibliothèque de l’Arsenal pokazują liczne konfrontacje oskarżonych, co pozwala śledczym stopniowo odtwarzać ich relacje.

Sprawa nabiera nowego wymiaru w latach 1678–1679. Marie Bosse, inna paryska wróżbitka, podczas posiłku przechwala się zyskami z trucizn. Informacja dociera do ludzi Nicolasa de La Reynie, generalnego porucznika policji Paryża.

Policja zastawia pułapkę: kobieta związana ze śledczymi przedstawia się jako żona pragnąca otruć męża i otrzymuje substancję. Marie Bosse zostaje aresztowana 4 stycznia 1679 roku. Jej zeznania prowadzą śledczych do kilku osób, w tym Catherine Deshayes.

La Voisin zostaje aresztowana 12 marca 1679 roku. Francuskie Ministerstwo Sprawiedliwości umieszcza aresztowanie w tej dacie i przypomina, że śledztwo La Reynie odkrywa wtedy sieć znacznie szerszą niż pierwsze odosobnione sprawy.

Wyjątkowy dokument przechowywany przez Bibliothèque nationale de France nosi własnoręczny podpis Catherine Deshayes i datę 12 marca 1679 roku. Tradycja ukazuje ją aresztowaną po udziale we mszy w Notre-Dame-de-Bonne-Nouvelle. Gabriel Nicolas de La Reynie kieruje śledztwem, stale zwracając uwagę na sprzeczności świadków. Akta sądowe zachowane w Arsenale pokazują przesłuchania, konfrontacje, konfiskaty, nakazy i kolejne zeznania.

Dokumentacja ta pozwala wyjść poza pamflety i powieściowe opowieści. Pokazuje też trudność sprawy: kilkoro oskarżonych kłamie, zaprzecza sobie, próbuje ratować życie lub obciążyć rywali.

Chambre ardente

Wobec rozmiaru skandalu specjalna komisja otrzymuje zadanie osądzenia spraw trucicielstwa i magii. Znana jest jako Chambre ardente. Afera trucicielska rozgrywa się głównie w latach 1679–1682. Bibliothèque nationale de France zachowuje ten okres jako ważny epizod sądowy panowania Ludwika XIV. Historyczka Arlette Lebigre pokazała skalę zjawiska: w toku postępowań zamieszanych lub wymienionych zostaje kilkaset osób.

Popularne opowieści przedstawiają La Voisin jako szefową doskonale zorganizowanej organizacji przestępczej. Obraz ten jest zbyt jednoznaczny. Rzeczywiście zajmuje centralną pozycję w kilku kręgach klientów i zna wiele uwikłanych osób. Archiwa pokazują jednak raczej nakładające się grupy, tymczasowe współudziały i wymieniane usługi niż formalną hierarchię. Reputacja i sieć kontaktów wyjaśniają mimo to, dlaczego jej aresztowanie staje się jednym z punktów zwrotnych sprawy. W aktach pojawia się kilku duchownych. Księża dostarczają konsekrowane hostie, wypowiadają formuły, uczestniczą w operacjach magicznych lub odprawiają ceremonie wypaczające elementy katolickiej liturgii.

Najsłynniejszy jest Étienne Guibourg, starszy ksiądz, którego zeznania stają się centralne dla budowy opowieści o „czarnych mszach”. Archiwa rzeczywiście pokazują skompromitowanych księży, świętokradcze ceremonie i operacje łączące religię, magię i przekroczenie. Późniejsza pamięć połączy je w sugestywny obraz „czarnej mszy”, nadając sprawie wyraźniejszą spójność rytualną niż ta, którą pozwalają dostrzec przesłuchania.

Termin „czarna msza” stał się nierozłączny z La Voisin. Zeznania zebrane po aresztowaniu opisują wypaczone msze odprawiane w intencjach miłosnych lub wrogich oraz świętokradcze użycie hostii i katolickiego rytuału.

Najbardziej skrajne opowieści mówią o niemowlętach składanych w ofierze podczas niektórych ceremonii. Oskarżenia te wymagają wielkiej ostrożności. Częściowo pochodzą od współoskarżonych poddanych presji sądowej i zeznań zbieranych w atmosferze, w której bluźnierstwo i czarownictwo same są zbrodniami. Można więc ustalić istnienie świętokradczych operacji związanych z kilkoma uczestnikami bez przedstawiania każdego spektakularnego szczegółu jako dowiedzionego faktu.

Madame de Montespan

Nazwiskiem nadającym sprawie wymiar polityczny jest Françoise-Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, markiza de Montespan, dawna faworyta Ludwika XIV. Kilka aresztowanych osób twierdzi, że pośrednicy związani z Madame de Montespan korzystali z La Voisin i innych członków sieci.

Najcięższe oskarżenia — czarne msze, prośby przeciw rywalkom, próba otrucia — pojawiają się głównie w zeznaniach złożonych po egzekucji La Voisin, zwłaszcza przez jej córkę Marguerite Monvoisin i księdza Guibourga. Anne Somerset przypomina, że Madame de Montespan nigdy nie została formalnie osądzona w tej sprawie, a rzeczywisty stopień jej udziału pozostaje dyskusyjny.

Sprawa jest politycznie wybuchowa. Madame de Montespan była kochanką króla i matką kilkorga jego dzieci. Gdy przesłuchania zaczynają ją obciążać, Ludwik XIV próbuje ograniczyć rozgłos oskarżeń wymierzonych w bliskie otoczenie. Część najwrażliwszych akt wyłącza się ze zwykłego wymiaru sprawiedliwości, a król później nakaże zniszczenie niektórych kompromitujących dokumentów. Nie wszystko jednak zniknęło: notatki La Reynie i kilka akt sądowych przetrwały.

Oskarżenia o składanie dzieci w ofierze

Ofiary z dzieci zajmują centralne miejsce w czarnej legendzie La Voisin. Archiwa zawierają oskarżenia o dzieciobójstwo i zeznania łączące niemowlęta z praktykami rytualnymi. Lecz akta mieszają potajemną aborcję, śmierć noworodków, oskarżenia o ofiary i donosy podejrzanych na siebie nawzajem. Rzetelne sformułowanie polega więc na mówieniu o oskarżeniach i zeznaniach, a nie przedstawianiu dokładnej liczby ofiar jako pewnej statystyki.

Nie. Przesłuchania pokazują oskarżoną, która przyznaje się do niektórych działań, a inne kwestionuje. Mówi o chiromancji, fizjonomice, klientach, preparatach i relacjach z kilkoma osobami z sieci. Nie składa sędziom pełnego wyznania odpowiadającego późniejszej opowieści o wielkiej kapłance satanistycznego kultu. Jej córka i inni więźniowie dodadzą po śmierci kilka poważnych oskarżeń, które nie zostały w pełni ustalone podczas jej własnego procesu. Relacje z ostatnich dni są sprzeczne.

W postępowaniu istnieje zezwolenie na przesłuchanie z torturami, lecz La Reynie wskazuje, że La Voisin nie poddano skrajnym torturom przypisywanym jej w niektórych opowieściach. Madame de Sévigné, opisująca egzekucję w słynnym liście, przedstawia kobietę nadal bardzo energiczną w dniu śmierci.

Lepiej więc nie odtwarzać bez zastrzeżeń obrazu długotrwałych tortur, które przyniosły całość zeznań. La Voisin jest sądzona w lutym 1680 roku. Zostaje uznana za winną w sprawie trucicielstwa i praktyk czarownictwa ściganych przez Chambre ardente. Orzeczoną karą jest stos.

Wyrok ten nie dotyczy zwykłej wróżbitki prześladowanej za chęć pomagania. Postępowania sądowe bezpośrednio łączą ją z działalnością przestępczą i handlem substancjami mającymi zabijać.

La Voisin zostaje spalona żywcem na place de Grève w Paryżu 22 lutego 1680 roku. Madame de Sévigné opisuje egzekucję w liście napisanym nazajutrz do córki. Podkreśla odmowę współpracy ze spowiednikiem i opór aż do stosu. List jest jednym ze świadectw najbliższych wydarzeniu, choć odzwierciedla arystokratyczne i moralne spojrzenie Madame de Sévigné.

Śmierć Catherine Deshayes nie kończy ujawnień. Jej córka Marguerite Monvoisin również zostaje przesłuchana. Latem 1680 roku składa zeznania wiążące Madame de Montespan bardziej bezpośrednio z operacjami matki. Inni oskarżeni, zwłaszcza Guibourg, dostarczają relacji zgodnych w pewnych punktach.

Zeznania stają się tak drażliwe, że zmieniają sposób zarządzania sprawą przez króla. W miarę docierania oskarżeń do królewskiego otoczenia Ludwik XIV woli usuwać niektóre postępowania z publicznego obiegu. Podejrzani nie stają już przed Chambre ardente, lecz są więzieni na mocy lettres de cachet. Izba zostaje ostatecznie zniesiona w 1682 roku.

W tym samym roku królewski edykt wzmacnia walkę z wróżbitami, trucicielami i praktykami uznawanymi za zabobonne. Badania historyczne pokazują tu ważną zmianę: państwo coraz częściej traktuje magię jako oszustwo, zabobon lub działalność przestępczą, gdy towarzyszą jej inne wykroczenia.

Czy La Voisin rzeczywiście była „czarownicą”?

Słowa należy używać ostrożnie. La Voisin praktykuje wróżenie, sprzedaje amulety i uczestniczy w operacjach określanych jako magiczne. W tym sensie rzeczywiście należy do świata specjalistów od okultyzmu XVII-wiecznego Paryża.

Lecz słowo „czarownica” niesie też całą wyobraźnię sabatu, demonicznego paktu i zorganizowanego kultu Diabła. La Voisin wykracza poza tę karykaturę: wróżbitka, dostawczyni preparatów, pośredniczka, kobieta sieci kontaktów i operatorka rytualna należy do magicznego świata znacznie szerszego niż sama postać trucicielki.

Obecność wielkich nazwisk w przesłuchaniach wyjaśnia wyjątkową rangę sprawy. Klienci niekoniecznie szukają trucizny już podczas pierwszej wizyty. Przychodzą w sprawie małżeństwa, romansu, łaski, spadku, rywalizacji lub przepowiedni. Konsultacja może następnie prowadzić do cięższych próśb. Afera trucicielska ujawnia więc obieg usług okultystycznych między dzielnicami ludowymi a elitami dworu.

Paryż La Voisin mieści astrologów, wróżbitki, uzdrowicieli, alchemików, położne i sprzedawców amuletów. Popyt pochodzi od osób wszelkich stanów. Sukces tych działań nie oznacza, że całe XVII-wieczne społeczeństwo uznaje ich skuteczność. Pokazuje, że znaczna część odbiorców jest gotowa płacić za informację, ochronę lub interwencję w niepewną przyszłość. Nasz artykuł Okultyzm, historia Francji pozwala osadzić rynek usług w szerszej historii.

Pamięć ludowa łączy La Voisin z pokrzykiem wilczą jagodą, arszenikiem, szczwołem i innymi niebezpiecznymi substancjami. Akta afery trucicielskiej rzeczywiście potwierdzają handel substancjami toksycznymi, lecz dokładne receptury podawane w późniejszych relacjach nie są jednakowo wiarygodne.

Trzeba też unikać zamieniania „roślin czarownic” w spójną kategorię botaniczną: niektóre mają historyczne zastosowanie medyczne, inne są trujące, a kilka zmienia działanie zależnie od dawki. Nasz artykuł o roślinach czarownic odróżnia historię, folklor i toksyczność. Nekromancję regularnie przypisuje się jej we współczesnych opowieściach. Źródła sądowe znacznie wyraźniej dokumentują ją jako chiromantkę, fizjonomistkę i pośredniczkę w operacjach rytualnych.

Przesadą byłoby więc czynienie komunikacji ze zmarłymi jedną z jej głównych specjalności. Nasz artykuł o historii nekromancji pozwala odróżnić tę tradycję od szerokiego zbioru praktyk magicznych epoki nowożytnej.

Kilka rycin przedstawia ją w okresie procesu lub w następnych dziesięcioleciach. Jeden z najsłynniejszych portretów przypisuje się Antoine’owi Coypelowi; pokazuje Catherine Deshayes w centrum scenerii pełnej symboli śmierci, zbrodni i czarownictwa.

Wizerunek nie jest neutralnym dokumentem jej wyglądu. To rycina moralnego potępienia, powstała w kontekście przestępczej reputacji. Pozostaje jednak autentycznym dokumentem sposobu, w jaki budowano jej publiczny obraz pod koniec XVII wieku.

Od akt sądowych do legendy

Po 1680 roku La Voisin staje się postacią literacką. XIX-wieczni historycy, powieściopisarze, teatr, kino i telewizja podejmują sprawę, wzmacniając najbardziej spektakularne sceny.

Czarna msza, trucizny, Madame de Montespan i stos tworzą niemal idealną opowieść dla fikcji historycznej. Popularność ta wyjaśnia, dlaczego niektóre wymyślone szczegóły zaczynają być powtarzane jako fakty.

Catherine Deshayes rzeczywiście prowadzi dochodową działalność wróżbiarską. Zna kilka osób zaangażowanych w sprzedaż trucizn i innych potajemnych usług. Zostaje aresztowana 12 marca 1679 roku, przesłuchana w ramach wyjątkowego postępowania, a następnie stracona 22 lutego 1680 roku. Związki jej sieci z osobami bliskimi dworowi są dobrze ustalone.

Znacznie trudniej zmierzyć dokładny zakres zabójstw, do których się przyczyniła, liczbę aborcji, prawdziwość każdej opowieści rytualnej i precyzyjny stopień zaangażowania Madame de Montespan.

Źródła i punkty odniesienia

Bibliothèque nationale de France zalicza Catherine Voisin, urodzoną około 1640 i zmarłą w 1680 roku, do centralnych postaci afery trucicielskiej z lat 1679–1682. BnF przechowuje również dokumentację biograficzną i autografy związane z Catherine Deshayes.

Rękopisy sądowe Bibliothèque de l’Arsenal zachowują przesłuchania i konfrontacje z 1679 roku: La Voisin, Marie Bosse, Catherine Lepère, Catherine Trianon i inni podejrzani pojawiają się w nich bezpośrednio.

Francuskie Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia początek śledztwa La Reynie, aresztowanie Marie Bosse, a następnie La Voisin 12 marca 1679 roku oraz stopniowe odkrywanie paryskiej sieci trucicielskiej.

Arlette Lebigre, L’Affaire des Poisons, 1679-1682, umieszcza uczestników w postępowaniu Chambre ardente zamiast sprowadzać sprawę wyłącznie do opowieści o czarnych mszach.

Anne Somerset, The Affair of the Poisons: Murder, Infanticide, and Satanism at the Court of Louis XIV, wykorzystuje listy, archiwa i wcześniejsze prace do badania oskarżeń sięgających najwyższej arystokracji, zwłaszcza Madame de Montespan.

Wreszcie list Madame de Sévigné z 23 lutego 1680 roku stanowi ważne współczesne świadectwo egzekucji La Voisin poprzedniego dnia na place de Grève.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany..

Dołącz do społeczności Aeternum w naszej grupie na Facebooku: porady, wskazówki, rytuały, wiedza i produkty w życzliwej atmosferze!
Przejdź do grupy!
Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat