Przejdź do treści
AeternumAeternum
Bazyli Walentyn, mnich i alchemik
Bazyli Walentyn, mnich i alchemik

Zapiski Aeternum

Bazyli Walentyn, mnich i alchemik

Czas czytania: 4 min

Bazyli Walentyn to emblematyczna postać alchemii, tradycyjnie przedstawiana jako XV-wieczny mnich benedyktyński, który został alchemikiem. Jego nazwisko wiąże się z kilkoma traktatami opublikowanymi na początku XVII wieku, w tym z dziełami Dwanaście kluczy filozofii oraz Triumfalny wóz antymonu, które odniosły wielki sukces w całej Europie. Rzeczywiste istnienie postaci pozostaje jednak owiane dość tajemniczą aurą, choć jej pisma silnie wpłynęły na rozwój rodzącej się chemii.

Legendarne pochodzenie i niepewna tożsamość

Dysponujemy bardzo niewieloma weryfikowalnymi danymi o życiu Bazylego Walentyna. Tradycja datuje narodziny na około 1394 rok, a wstąpienie do benedyktyńskiego klasztoru świętego Piotra w niemieckim Erfurcie na około 1413 rok, lecz nie potwierdza tego żaden dokument. Historyczne istnienie jest w istocie bardzo niepewne: w niemieckich archiwach klasztornych nie odnotowano mnicha o tym imieniu. Historycy uznają Bazylego Walentyna za postać prawdopodobnie fikcyjną, pseudonim jednego lub kilku niemieckich autorów końca XVI wieku. Już w XVIII wieku badacze sugerują, że rzeczywistym autorem przypisywanych mu dzieł mógł być Johann Thölde, niemiecki przedsiębiorca solny żyjący w latach 1565–1624. Współczesne badania potwierdzają, że przynajmniej część pism pochodzi od Johanna Thöldego, wskazując zarazem na możliwy udział innych anonimowych autorów w zbiorowym dziele. Johann Thölde był zresztą pierwszym wydawcą traktatów ukazujących się pod nazwiskiem Bazylego Walentyna i sam podpisał pięć już na początku XVII wieku. Prawdziwy Bazyli Walentyn pozostaje więc tajemniczą, być może czysto legendarną postacią, skrywającą późniejszych autorów.

Prace naukowe i odkrycia chemiczne

Niezależnie od autora ukrytego pod imieniem Bazylego Walentyna przypisywane mu pisma ujawniają dogłębną znajomość ówczesnej chemii. Zawierają opisy nowatorskich procesów i precyzyjnych obserwacji doświadczalnych. Bazyli Walentyn wyjaśnia uzyskiwanie amoniaku przez ogrzewanie salmiaku (chlorku amonu) w obecności zasad oraz wytwarzanie kwasu solnego w reakcji soli morskiej (chlorku sodu) z „olejem witriolowym” (kwasem siarkowym). Szczegółowo opisuje też przygotowanie samego stężonego kwasu siarkowego, zwanego wówczas olejem witriolowym, przez destylację mieszanin siarczanów. Doświadczenia obejmują również chemię metali: Bazyli Walentyn podkreśla właściwości antymonu i jego związków. W dziele Triumfalny wóz antymonuwychwala właściwości lecznicze siarczku antymonu (antymonitu), przeciwstawiając je terapiom klasycznej medycyny odziedziczonej po Galenie. Dzięki tym wszystkim dokonaniom niektórzy autorzy nazwali go „prekursorem”, a nawet ojcem nowoczesnej chemii — tak silnie wpłynął na rozwój rodzącej się nauki chemicznej odkryciami i podejściem eksperymentalnym. Zresztą odkryty później minerał walentynit (tlenek antymonu Sb₂O₃) nazwano na jego cześć w XIX wieku.

Główne przypisywane mu traktaty alchemiczne

Pod imieniem Bazylego Walentyna opublikowano kilka wpływowych traktatów alchemicznych XVII i XVIII wieku, tworzących legendarny korpus literatury hermetycznej. Najsłynniejszym jest Dwanaście kluczy filozofii, alegoryczny tekst mający symbolicznie przedstawiać etapy transmutacji alchemicznej. Dzieło miało ukazać się pierwotnie po niemiecku około 1600 roku i doczekało się licznych wznowień oraz przekładów. W 1618 roku alchemik Michael Maier publikuje łacińską wersję w zbiorze Tripus Aureus, wzbogaconą o znakomite ryciny symboliczne towarzyszące każdemu „kluczowi” tajemnicy. Innym ważnym tekstem jest Triumfalny wóz antymonu (Triumphwagen des Antimonii), wydany w Lipsku w 1604 roku. Pod tym sugestywnym tytułem Bazyli Walentyn przedstawia właściwości i zastosowania terapeutyczne antymonu, opowiadając się za medycyną „spagiryczną” (alchemiczną medycyną tradycji Paracelsusa) przeciw medycynie scholastycznej epoki. Wśród innych znaczących dzieł znajdują się Azoth, czyli sposób wytwarzania ukrytego złota filozofów (wydany w 1624 roku) oraz Ostatni testament (około 1651). W dzieleAzothBazyli Walentyn omawia zagadnienie określane jako rtęć filozoficzna i alchemiczne zasady transmutacji, podczas gdy Ostatni testament w zawoalowany sposób ujawnia sekret „VITRIOL”, ezoterycznego akronimu oznaczającego formułę kamienia filozoficznego. Nawet po wydaniu głównych dzieł nowe teksty alchemiczne nadal ukazywały się pod jego imieniem do końca XVII wieku, co świadczy o ogromnym prestiżu pseudonimu w środowisku hermetycznym.

Wpływ i dziedzictwo

Pisma przypisywane Bazylemu Walentynowi wywarły znaczący wpływ na alchemię i protochemię następnych stuleci. Dzięki Johannowi Thöldemu i innym wydawcom traktaty szeroko rozpowszechniono w uczonej Europie. Już w XVII wieku tłumaczono je na łacinę, a następnie główne języki narodowe (francuski, angielski, rosyjski...), przyczyniając się do międzynarodowej sławy. W szczególności Triumfalny wóz antymonu jest dostępny po angielsku już w 1661 roku, pozwalając angielskim uczonym i aptekarzom korzystać z zawartej wiedzy. Wszystkie te dzieła, łącząc empiryczną wiedzę rodzącej się chemii z symboliką alchemiczną, połączyły tradycję średniowieczną z naukowym postępem nowożytności. Historycy nauki do dziś uznają znaczenie korpusu: świadczy o przełomowym momencie, gdy alchemia operatywna zaczęła przeobrażać się w chemię naukową. Imię Bazylego Walentyna pozostaje więc związane z przejściem między dwiema wizjami świata. Jako świadectwo tego dziedzictwa od XIX wieku krąży słynna anegdota: mnich miał odkryć odżywcze właściwości antymonu, podając minerał świniom na utuczenie, a następnie spróbować obdarzyć korzyścią mnichów swojego klasztoru — niestety wszyscy mieli umrzeć, stąd francuskie określenie antymonu jako „anti-moine”, czyli „przeciw mnichom”. Choć apokryficzna i opowiadana żartobliwie, legenda ilustruje złą, dosłownie i w przenośni siarkową reputację antymonu w historii i współtworzy półlegendarny charakter Bazylego Walentyna.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany..

Dołącz do społeczności Aeternum w naszej grupie na Facebooku: porady, wskazówki, rytuały, wiedza i produkty w życzliwej atmosferze!
Przejdź do grupy!
Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat