|
SPIS TREŚCI...
1. U źródeł Candomblé |
Candomblé to religia afro-brazylijska wywodząca się z duchowych tradycji ludów afrykańskich przywiezionych do Brazylii w okresie niewolnictwa. Ten synkretyczny system religijny łączy elementy kilku kultur afrykańskich, przede wszystkim Jorubów, ludów Bantu i Fon, a także włącza elementy katolicyzmu i innych lokalnych wierzeń. Sam termin „Candomblé” pochodzi od słowa w języku bantu kandombele, oznaczającego „tańczyć z duchami”, ponieważ taniec i muzyka zajmują w tej religii bardzo ważne miejsce.
1. U źródeł Candomblé
1.1. Narodziny w Afryce
Jorubowie, ludy Bantu i Fon, pochodzący głównie z regionów odpowiadających dzisiejszej Nigerii, Beninowi, Togo i Angoli, przynieśli ze sobą bogactwo różnorodnych tradycji duchowych. Jorubowie są na przykład znani ze złożonego systemu religijnego skupionego wokół Orixás, bóstw uosabiających siły natury i przodków. Ludy Bantu z Angoli i Konga wniosły praktyki związane z duchami przodków i przyrodą, a Fon swoje wierzenia dotyczące Voduns, bytów duchowych podobnych do Orixás.
1.2. Następnie wymuszona adaptacja
Transatlantycki handel niewolnikami, trwający od XVI do XIX wieku, doprowadził do przywiezienia milionów Afrykanów do Brazylii, będącej wówczas portugalską kolonią. Przymusowo wyrwani z rodzinnych ziem niewolnicy byli rozdzielani po całym terytorium Brazylii, szczególnie w regionach Bahia, Rio de Janeiro i Pernambuco. Pomimo brutalnych warunków niewolnictwa i rozbicia wspólnot Afrykanie zachowali i przekazywali swoje wierzenia religijne, języki oraz tradycje kulturowe. Te początkowo odrębne praktyki duchowe zaczęły się łączyć pod wpływem mieszania się ludności i konieczności dostosowania do nowego kontekstu społecznego i religijnego.
Ten proces synkretyzmu dał początek wyjątkowym praktykom, w których Orixás często kojarzono z katolickimi świętymi, aby ukryć afrykańskie obrzędy pod chrześcijańską postacią. Na przykład Oxalá, najwyższy bóg niektórych afrykańskich panteonów, został powiązany z Jezusem Chrystusem, a Iemanjá, bogini morza, z Maryją Dziewicą.
Prześladowanie religii afrykańskich przez władze kolonialne i Kościół katolicki trwało przez cały okres kolonialny, a nawet po uzyskaniu przez Brazylię niepodległości. Praktyki Candomblé często uznawano za przestępstwo, a ich wyznawców prześladowano, więziono lub zmuszano do ukrywania się. Terreiros, miejsca kultu Candomblé, nierzadko działały w tajemnicy, by uniknąć represji. Mimo to wspólnoty zdołały zachować i przekazać swoje tradycje, tworząc sieci solidarności i kulturowego oporu.
1.3. Oficjalne uznanie

Dopiero w XX wieku Candomblé zaczęto uznawać i szanować jako pełnoprawną część brazylijskiego dziedzictwa kulturowego. Od lat 30. XX wieku brazylijscy intelektualiści i artyści zaczęli doceniać kultury afro-brazylijskie, przyczyniając się do odnowienia zainteresowania Candomblé. Koniec epoki kolonialnej i rozwój ruchów na rzecz praw obywatelskich również odegrały istotną rolę w tym uznaniu. Dziś Candomblé jest zarówno szanowaną religią, jak i symbolem oporu oraz tożsamości wielu Afro-Brazylijczyków. Terreiros stały się ważnymi ośrodkami kultury, w których odbywają się ceremonie religijne, festiwale i wydarzenia edukacyjne.
2. Wierzenia i praktyki Candomblé
Candomblé opiera się na bogatej i złożonej kosmologii skupionej wokół wiary w bóstwa zwane Orixás oraz pojęcia Axé, świętej energii niezbędnej do zachowania równowagi kosmosu. Te podstawowe zasady kierują życiem duchowym wyznawców, ich rytuałami i relacjami ze światem duchowym.
2.1. Orixás
Orixás to boskie byty reprezentujące siły natury, ludzkie cechy i przodków. Każde Orixá wiąże się z określonymi elementami przyrody, takimi jak rzeki, góry czy ogień, a także kolorami, zwierzętami i dniami tygodnia. Wierni oddają cześć Orixás, prosząc o ochronę, przewodnictwo i błogosławieństwo w różnych dziedzinach codziennego życia.

Ceremoniom ku czci Orixás towarzyszą ofiary (nasiona, żywność, napoje i przedmioty symboliczne), charakterystyczne tańce i śpiewy. Każde Orixá ma własne upodobania dotyczące ofiar i muzyki. Tańce rytualne, którym często towarzyszą instrumenty perkusyjne, wyrażają oddanie i więź z bóstwami. Pieśni opowiadają historie Orixás i wysławiają ich cechy oraz dokonania.
| Obatalá | Ojciec Orixás, związany ze stworzeniem i czystością. Często przedstawiany w bieli, symbolizuje mądrość, pokój i pogodę ducha. |
| Iemanjá | Bogini morza i słonych wód, uznawana za matkę Orixás. Opiekuje się rybakami i symbolizuje macierzyństwo oraz płodność. |
| Ogum | Bóg wojny, żelaza i metalowych narzędzi. Patron wojowników i rzemieślników, reprezentujący siłę oraz odwagę. |
| Xangô | Bóg sprawiedliwości, grzmotów i błyskawic. Wiązany z ogniem i potęgą, uznawany za sprawiedliwego, bezstronnego sędziego. |
| Oxum | Bogini miłości, piękna i słodkich wód. Symbolizuje zmysłowość, bogactwo i wdzięk. |
| Oxóssi | Bóg łowów i obfitości. Często przedstawiany z łukiem i strzałami, związany z lasem oraz przyrodą. |
| Obaluaiê | Orixá chorób i uzdrawiania. Wiązany z ziemią i przodkami, czczony ze względu na przypisywane mu moce uzdrawiające. |
| Iansã lub Oyá | Bogini wiatrów, burz i błyskawic. Potężna wojowniczka, często wiązana ze zmarłymi i przemianą. |
| Nanã | Bogini błota i stojących wód, związana z mądrością i pradawnością. Uznawana za postać matczyną, życzliwą, lecz surową. |
| Exu | Posłaniec Orixás i strażnik dróg. Exu jest tricksterem, postacią związaną z rozstajami i komunikacją. Wiąże się go również z ochroną oraz otwieraniem nowych ścieżek. |
| Oxumaré | Orixá ruchu i przemian, często przedstawiany jako tęcza. Związany z cyklami życia i zmianami. |
| Logun Edé | Młody, piękny Orixá, syn Oxum i Oxóssiego. Uosabia piękno oraz sztukę rybołówstwa i łowów. |
| Ibeji | Boskie bliźnięta, symbole dzieciństwa i dwoistości. Wiąże się je z radością, ochroną dzieci i szczęściem. |
| Obá | Bogini wojny i płodności, często przedstawiana w geście poświęcenia. Jest uosobieniem oddania i lojalności. |
| Ewá | Bogini piękna i wróżbiarstwa, często wiązana z wodami i zmiennymi kolorami. Symbolizuje tajemnicę i duchowość. |
| Ossain | Orixá roślin leczniczych i przyrody, strażnik tajemnic medycyny i magii ziół. |
| Orunmila lub Ifá | Orixá wróżbiarstwa i mądrości. Posiadacz wiedzy wyroczni, czczony za światłe rady. |
2.2. Energia Axé
Axé to święta energia o podstawowym znaczeniu w Candomblé i innych religiach afro-brazylijskich. Jest postrzegana jako wszechobecna siła życiowa przenikająca wszystko, co istnieje: istoty żywe, przedmioty nieożywione i elementy przyrody. Ta boska energia, pochodząca od Orixás, jest uznawana za niezbędną do zachowania równowagi, zdrowia, dobrobytu i ochrony zarówno jednostki, jak i wspólnoty. Axé przepływa przez kosmos i ludzi, wpływając na jakość życia oraz harmonię relacji ludzkich i duchowych.
W Candomblé Axé można gromadzić, przekazywać i wzmacniać poprzez różne praktyki rytualne. Ceremonie, dary, ofiary, śpiewy i tańce to sposoby wytwarzania i pielęgnowania tej energii. Miejsca kultu zwane terreiros, święte przedmioty, takie jak naszyjniki z koralików i figury Orixás, oraz osoby inicjowane uznaje się za zasobniki Axé. Rytuały oczyszczenia, na przykład kąpiele rytualne, odgrywają ważną rolę w usuwaniu negatywnych wpływów, pomagając utrzymać silne, pozytywne Axé.
Axé wiąże się także z oczyszczeniem i ochroną. W tej tradycji silne Axé uznaje się za potrzebne do ochrony przed chorobami, nieszczęściami i negatywnymi wpływami duchowymi. Kapłani i kapłanki, Babalorixás i Iyalorixás, odpowiadają za zarządzanie tą energią i rozprowadzanie jej we wspólnocie. Uczą się skutecznie ukierunkowywać Axé, aby dbać o dobro wspólne i indywidualne. Inicjowani poznają pracę z tą energią w trakcie nauki i praktyk religijnych.
2.4. Święta Candomblé
2.4.1. Święto Iemanjá (2 lutego)

Obchodzone głównie 2 lutego święto Iemanjá jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych świąt Candomblé. Iemanjá, bogini morza i słonych wód, jest czczona jako matka Orixás i potężna opiekunka. Z tej okazji wyznawcy zwykle gromadzą się na plażach, aby złożyć w morzu dary, takie jak kwiaty, biżuteria i perfumy. Ofiary te służą podziękowaniu Iemanjá, prośbie o jej ochronę i wyrażeniu życzeń na nadchodzący rok. Świętu towarzyszą tańce, śpiewy i rytuały, po których często następuje wspólne świętowanie. To ważne wydarzenie przyciąga zarówno praktykujących Candomblé, jak i wielu zaciekawionych obserwatorów oraz turystów.
2.4.2. Święto Ogum (23 kwietnia)

Ogum, bóg wojny, żelaza i metalowych narzędzi, jest czczony 23 kwietnia, w dniu odpowiadającym świętu św. Jerzego w kalendarzu katolickim. Ogum oddaje się cześć za jego siłę i odwagę, a obchody na jego cześć obejmują ofiary ze zwierząt, dary z żywności i tańce wojenne. Wierni przywołują Ogum, prosząc o ochronę, odwagę i powodzenie w swoich przedsięwzięciach. Święto jest szczególnie popularne wśród osób pracujących żelaznymi narzędziami, takich jak kowale, mechanicy i żołnierze.
2.4.3. Święto Exu (13 czerwca)
Exu jest Orixá dróg, komunikacji i przejść. Jego święto często obchodzi się 13 czerwca, w dniu św. Antoniego. Exu to postać złożona i niejednoznaczna, będąca jednocześnie posłańcem Orixás i strażnikiem rozstajów. Obchody na jego cześć obejmują dary z alkoholu, tytoniu i pikantnego jedzenia. Rytuały bywają bardziej żywiołowe i mniej formalne niż w przypadku innych Orixás, odzwierciedlając figlarną, dynamiczną naturę Exu. Święto daje wyznawcom okazję do proszenia o ochronę i otwarcie nowych dróg w ich życiu.
2.4.4. Święto Xangô (29 czerwca)
Xangô jest Orixá sprawiedliwości, ognia i błyskawic. Jego święto obchodzi się około 29 czerwca, w dniu katolickiego święta św. Piotra, z którym Xangô bywa często utożsamiany. Obchody obejmują dary z żywności, tańce i pieśni poświęcone Xangô oraz teatralne przedstawienia jego legendarnych dokonań. Wyznawcy zabiegają o jego błogosławieństwo w sprawach sprawiedliwości i prawdy. Rytuały tego święta podkreślają również moc i autorytet Xangô, odzwierciedlając jego rolę sędziego i opiekuna.
2.4.5. Święto Oxum (8 grudnia)
Oxum jest boginią miłości, piękna i słodkich wód. Jej święto obchodzi się 8 grudnia w powiązaniu z Niepokalanym Poczęciem Najświętszej Maryi Panny. Rytuały obejmują dary z miodu, owoców i biżuterii, symbolizujące bogactwo i słodycz kojarzone z Oxum. W obchodach szczególnie aktywnie uczestniczą kobiety, prosząc o błogosławieństwo Oxum w miłości, płodności i dobrobycie. Świąteczne tańce i pieśni wyrażają wdzięk i piękno charakterystyczne dla tej Orixá.
2.4.6. Święto Oxalá (25 grudnia)

Oxalá jest uznawany za ojca Orixás i wiązany ze stworzeniem świata i ludzkości. Święto na jego cześć, często obchodzone 25 grudnia, symbolicznie zbiega się z Bożym Narodzeniem, podkreślając synkretyzm Candomblé i katolicyzmu. Podczas obchodów ku czci Oxalá dominuje biel, symbol czystości i pokoju. Wierni ubierają się na biało, składają ofiary i dary z żywności oraz uczestniczą w rytuałach oczyszczenia. Święto jest również okazją do refleksji nad pokojem i harmonią oraz dążenia do wprowadzania tych wartości w codzienne życie.
3. Organizacja Candomblé
3.1. Babalorixá i Iyalorixá

Candomblé opiera się na określonych rolach i jasno zdefiniowanej hierarchii. Babalorixá (kapłani) i Iyalorixá (kapłanki) są duchowymi przywódcami terreiros. Mają dogłębną wiedzę o rytuałach, mitach i praktykach religii. Prowadzą ceremonie, interpretują boskie znaki i udzielają rad wiernym.
3.2. Filhos de Santo
Inicjowani, zwani filhos de santo lub iabás, również odgrywają kluczową rolę w rytuałach i ceremoniach. Przechodzą proces inicjacji obejmujący intensywną naukę i obrzędy przejścia, które mają ustanowić osobistą więź z opiekuńczym Orixá.
3.3. Ogãs
Ogãs to mężczyźni wyznaczeni do pełnienia różnych funkcji pomocniczych podczas ceremonii i codziennego zarządzania terreiro. Nie doświadczają opętania przez Orixás ani nie uczestniczą w rytualnych tańcach opętania. Wyróżnia się trzy typy w zależności od przydzielonych zadań.
| Jeji Ogã | Odpowiada za grę na świętych instrumentach, takich jak bębny atabaques, podczas ceremonii. Muzyka jest podstawowym składnikiem rytuałów, ponieważ towarzyszy śpiewom i kieruje ruchami inicjowanych. |
| Axogun | Odpowiada za ofiary rytualne. Rola ta wymaga dogłębnej znajomości obrzędów ofiarnych, odpowiednich zwierząt i świętych technik składania ich Orixás. |
| Alabê | Przywódca muzyków, który nadzoruje prawidłowe wykonywanie rytmów i pieśni przypisanych każdemu Orixá. |
3.4. Ekedes
Ekedes to kobiety pełniące funkcje wspierające i pomocnicze podczas ceremonii. Podobnie jak Ogãs nie doświadczają opętania przez Orixás. Zajmują ważne miejsce w organizacji rytuałów i opiece nad inicjowanymi opętanymi przez Orixás. Ich obowiązki mogą obejmować opiekę nad tymi osobami, przygotowanie darów i wspieranie Babalorixás oraz Iyalorixás.
3.4. Abiãs
Abiãs to członkowie wspólnoty Candomblé, którzy nie przeszli jeszcze inicjacji jako Filhos de Santo, lecz aktywnie uczestniczą w działaniach i ceremoniach terreiro. Termin „Abiã” pochodzi z języka joruba i oznacza „tych, którzy pozostają pod opieką” lub „nowicjuszy”. Reprezentują pierwszy etap formalnego zaangażowania w religię Candomblé i stanowią ważną grupę dla podtrzymywania tradycji religijnych.
Status Abiã jest zazwyczaj przejściowy i przygotowuje daną osobę do ewentualnej inicjacji jako Filho de Santo. W tym okresie Abiãs są obserwowani i oceniani przez Babalorixás, Iyalorixás i innych doświadczonych członków wspólnoty. Może się od nich oczekiwać wykazania się oddaniem, szacunkiem i zaangażowaniem wobec religii oraz wspólnoty terreiro.
3.5. Organizacja świątyń (terreiros)

Miejsca kultu Candomblé, zwane terreiros, to święte przestrzenie, w których odbywają się ceremonie religijne, inicjacje i inne działania wspólnoty. Każdym terreiro kieruje Babalorixá lub Iyalorixá (kapłanka). To kluczowa rola, ponieważ osoby te mają dogłębną wiedzę o rytuałach, mitach i świętych praktykach. Odpowiadają za duchowe i administracyjne kierowanie terreiro oraz za kształcenie nowych inicjowanych.
4. Opętanie przez Orixás
Wbrew negatywnym skojarzeniom opętanie przez Orixás jest tu centralnym aspektem Candomblé: głębokim doświadczeniem duchowym, w którym bóstwa tymczasowo wstępują w ciało osoby inicjowanej, aby porozumieć się ze wspólnotą. Zjawisko to uznaje się za błogosławieństwo i bezpośredni przejaw boskości w świecie ludzi.
4.1. Natura opętania
Opętanie w Candomblé to święty akt, podczas którego Orixá zstępuje do ciała inicjowanego w trakcie ceremonii rytualnych. Doświadczeniu temu towarzyszą oznaki fizyczne i zmiany zachowania wskazujące, że duch Orixá przejął kontrolę. Osoby opętane wykonują ruchy, gesty i przyjmują wyraz twarzy charakterystyczne dla danego Orixá, co pozwala wspólnocie rozpoznać boską obecność.
4.2. Przebieg opętania
Proces opętania rozpoczynają określone rytuały obejmujące święte pieśni, tańce i rytmy bębnów atabaques. Każde Orixá ma własne pieśni i rytmy służące przywołaniu jego obecności. Inicjowani, odziani w stroje rytualne, często ozdobione symbolicznymi kolorami Orixá, zaczynają tańczyć w transie wywołanym muzyką i modlitwami.
Opętanie poprzedzają przygotowania rytualne, takie jak kąpiele oczyszczające i nakładanie określonych substancji na ciała inicjowanych, przygotowujące ich na przyjęcie Orixá. Gdy Orixá zstępuje, osoba inicjowana wchodzi w głęboki trans, tracąc świadomość otoczenia i własnego ego. Wówczas Orixá wykorzystuje jej ciało, aby porozumiewać się i wchodzić w kontakt z uczestnikami ceremonii.
4.3. Znaczenie opętania
Opętanie przez Orixás pełni kilka ważnych funkcji w religii Candomblé. Przede wszystkim jest formą bezpośredniej komunikacji z boskością. Orixás za pośrednictwem opętanych inicjowanych udzielają wspólnocie rad, błogosławieństw i ostrzeżeń. Mogą także odpowiadać na pytania wiernych i przekazywać wskazówki dotyczące ważnych aspektów codziennego życia.
Ponadto opętanie jest namacalnym przejawem Axé, świętej energii przenikającej całe Candomblé. Wzmacnia wiarę uczestników i ich więź ze światem duchowym. Dla inicjowanych opętanie przez Orixá to przeobrażające doświadczenie, które umacnia ich rolę we wspólnocie i osobistą relację z opiekuńczym Orixá.
5. Znaczenie śpiewu i tańca
5.1. Pieśni
Pieśni, zwane orikis, to śpiewane modlitwy oddające cześć Orixás. Każde Orixá ma własny repertuar pieśni opowiadających jego mity, wysławiających jego cechy i proszących o błogosławieństwo. Orikis są przekazywane z pokolenia na pokolenie, dzięki czemu zachowują się historie i ustne tradycje Candomblé.
Pieśni te wykonuje się w języku joruba lub innych tradycyjnych językach afrykańskich, co odzwierciedla kulturowe korzenie religii. Teksty orikis są często pełne poezji i symboliki, przywołując atrybuty i moce Orixás. Śpiewom towarzyszą instrumenty perkusyjne, przede wszystkim bębny atabaques, które wyznaczają rytm ceremonii i pomagają uczestnikom wejść w stan duchowej otwartości.
Pieśni są zarówno środkiem artystycznego wyrazu, jak i modlitwami uznawanymi za potężne, zdolne przywoływać Orixás i ukierunkowywać Axé, świętą energię. Śpiewacy, często doświadczeni inicjowani, odgrywają kluczową rolę w prowadzeniu rytuałów i podtrzymywaniu duchowej atmosfery ceremonii.
5.2. Tańce
Tańce w Candomblé są cielesnym wyrazem oddania i obecności Orixás. Każde Orixá ma własny taniec naśladujący jego mityczne działania lub atrybuty. Na przykład taniec ku czci Ogum, boga wojny, jest energiczny i naśladuje ruchy walki, natomiast taniec Oxum, bogini miłości i piękna, jest bardziej wdzięczny i płynny, odzwierciedlając jej łagodną naturę.

Tańce wykonują inicjowani, często w transie lub stanie opętania, co oznacza, że Orixá postrzegane jest jako obecne w ruchach tancerza. Dlatego tańce uznaje się za akty bezpośredniej komunikacji z bóstwami, umożliwiające uczestnikom fizyczne i emocjonalne odczuwanie obecności Orixás. Ruchy i gesty taneczne są ściśle skodyfikowane i symboliczne, wyrażając aspekty osobowości i historii Orixás.
6. Salvador, stolica Candomblé
Bahia, stan położony na północno-wschodnim wybrzeżu Brazylii, jest powszechnie uznawany za stolicę Candomblé. Region ten, a szczególnie jego stolica Salvador, stanowi historyczne i kulturowe serce tej religii afro-brazylijskiej. W Bahii znajduje się duża liczba terreiros, czyli świątyń, oraz bogactwo różnorodnych tradycji i praktyk związanych z Candomblé. Warto wiedzieć, że Salvador de Bahia było jednym z głównych portów, do których przywożono zniewolonych Afrykanów.

Dziś Bahia jest tętniącym życiem ośrodkiem religijnym Candomblé. Rozsiane po regionie terreiros to miejsca kultu, spotkań wspólnotowych i przekazywania wiedzy. Salvador, często nazywane „Czarnym Rzymem” ze względu na dużą liczbę mieszkańców afrykańskiego pochodzenia, słynie z widowiskowych świąt religijnych i publicznych ceremonii. Święta ku czci Orixás, takie jak święto Iemanjá i święto Santa Bárbara, związane z Iansã, przyciągają każdego roku tysiące wiernych i turystów.
Bahia jest również ośrodkiem badań i edukacji poświęconych Candomblé. Uniwersytety i instytuty badawcze regionu prowadzą pogłębione badania nad kulturowymi, społecznymi i religijnymi aspektami tej praktyki. Ponadto w Bahii mieszka wielu szanowanych Babalorixás i Iyalorixás, którzy odgrywają istotną rolę w zachowywaniu i nauczaniu tradycji Candomblé. Jest ona zatem dziś miejscem pielgrzymek dla wszystkich jego wyznawców.






























