Święty Łukasz jest związany z dwoma podstawowymi dziełami Nowego Testamentu: trzecią Ewangelią i Dziejami Apostolskimi. Pierwsze opowiada o życiu Jezusa, przyznając szczególne miejsce miłosierdziu, ubogim, modlitwie i postaciom, o których inne opowieści mówią niewiele. Drugie śledzi głoszenie zmartwychwstania od Jerozolimy po Rzym. Tradycja chrześcijańska utożsamia autora z Łukaszem, towarzyszem świętego Pawła, i przedstawia go ze znakiem skrzydlatego wołu. To przypisanie, swoistość pisarstwa i narodziny nabożeństwa oferują kilka dróg poznania ewangelisty.
| Epoka | I wiek |
|---|---|
| Rola | Ewangelista według tradycji chrześcijańskiej |
| Teksty | Ewangelia według świętego Łukasza i Dzieje Apostolskie |
| Atrybut | Skrzydlaty wół, księga, a niekiedy przybory malarskie |
| Patronaty | Artyści, malarze i zawody związane z opieką zdrowotną |
| Święto | 18 października |
Autor zwracający się do Teofila
Trzecia Ewangelia zaczyna się szczególnym prologiem. Autor wyjaśnia, że powstało już kilka opowieści i że pragnie przedstawić Teofilowi uporządkowany opis, aby potwierdzić otrzymane nauczanie. Pierwsze wersy świadczą o zamiarze uporządkowania przekazanych tradycji o Jezusie. Nie przedstawiają się jako natychmiastowy zapis świadka obecnego przy każdej opisanej scenie, lecz jako dzieło oparte na przekazie świadectw.
Dzieje Apostolskie także zaczynają się zwrotem do Teofila i odsyłają do pierwszej księgi. Ta ciągłość literacka wyjaśnia, dlaczego oba dzieła często bada się razem pod nazwą „Łukasz–Dzieje”. Ewangelia kończy się zmartwychwstaniem i wniebowstąpieniem; Dzieje otwierają się na misję apostołów i wylanie Ducha w dniu Pięćdziesiątnicy.
Dokładna tożsamość Teofila nie jest znana. Może chodzić o konkretnego adresata lub postać szerzej przywołującą człowieka miłującego Boga. Imię to, podobnie jak uwagi autora o metodzie, pozwala zrozumieć ambicję dzieła: przekazać pamięć o Jezusie i pokazać, jak staje się podstawą głoszenia nowym ludom.
Łukasz, towarzysz Pawła w tradycji
Dawna tradycja wiąże ewangelistę z człowiekiem o imieniu Łukasz w niektórych listach Nowego Testamentu. Kolosan 4,14 wspomina „Łukasza, umiłowanego lekarza”, a Filemona 24 wymienia Łukasza wśród współpracowników Pawła. Drugi List do Tymoteusza zawiera także wzmiankę o obecności. Ustępy odegrały ważną rolę w identyfikacji chrześcijańskiego autora.
W Dziejach niektóre części opowieści o podróżach Pawła używają pierwszej osoby liczby mnogiej — „my”. Dawni czytelnicy widzieli w nich wspomnienie towarzysza podróży. Badacze analizują jednak funkcję literacką tych fragmentów i warunki powstania obu ksiąg. Należy więc odróżniać tradycyjne przypisanie Łukaszowi od nadal badanych historycznych pytań o autora.
Łukasz nie figuruje wśród dwunastu apostołów wymienionych w Ewangeliach. Tytuł ewangelisty oznacza miejsce w pisemnym przekazie życia Jezusa. Imię świętego Łukasza należy zatem do świata pierwszych świadków chrześcijańskich, a zarazem odsyła do dzieła literackiego, którego kompozycja ujawnia rzeczywistą kulturę pisarską.
Opowieści o dzieciństwie Jezusa i miejsce Maryi
Łukasz opowiada o zwiastowaniu Zachariaszowi, a następnie Maryi przez anioła Gabriela. Opowieść o narodzinach Jezusa ukazuje Betlejem, pasterzy i słowa wypowiedziane w Świątyni. Przyznaje Maryi ważne miejsce, zwłaszcza poprzez Magnificat, hymn uwielbienia głoszący boskie miłosierdzie wobec pokornych. Sceny wywarły ogromny wpływ na liturgię, śpiew i sztukę chrześcijańską.
Epizod pasterzy, którzy jako pierwsi otrzymują wieść o narodzinach, ujawnia szczególną uwagę wobec ludzi prostych. Łukasz przedstawia również Elżbietę, prorokinię Annę i kilka innych postaci kobiecych. Uczestniczą w przyjmowaniu słowa Bożego i rozpoznaniu Chrystusa. Opowieść nie buduje jedynie rodzinnego rodowodu: ukazuje wspólnotę postaci przyjmujących i przekazujących obietnicę.
Tradycja powiązała świętego Łukasza z Maryją Dziewicą i przypisała mu dawne portrety Matki Bożej. Stąd pochodzi patronat nad malarzami i przedstawienie ewangelisty przed ikoną maryjną. Osobista relacja i obrazy przypisywane Łukaszowi należą do późniejszych tradycji artystycznych; Nowy Testament ich nie opisuje.
Miłosierny Samarytanin, odnaleziony syn i miłosierdzie
Kilka najsłynniejszych przypowieści chrześcijaństwa znajduje się w Ewangelii według Łukasza. W rozdziale 10 Jezus opowiada historię miłosiernego Samarytanina, odpowiadając na pytanie o bliźniego. Człowiek zraniony przy drodze otrzymuje pomoc od kogoś z grupy traktowanej z dystansem. Opowieść przesuwa więc spojrzenie: miłość bliźniego rozpoznaje się w akcie pomocy i odpowiedzialności.
W rozdziale 15 przypowieści o zagubionej owcy, odnalezionej monecie i ojcu przyjmującym syna tworzą nauczanie o radości przebaczenia. Scena powrotu syna po utracie dziedzictwa zainspirowała liczne obrazy i medytacje. Nie jest tylko historią pobłażliwości: ojciec, młodszy syn i starszy syn ujawniają różne sposoby przeżywania relacji i rozumienia miłosierdzia.
Łukasz podkreśla także modlitwę, niebezpieczeństwo przywiązania do bogactw i odwrócenie sytuacji społecznych. Opowieści o Zacheuszu i grzesznej kobiecie przyjętej przez Jezusa nadają tematom formę narracyjną. Miłosierdzie nie jest przedstawiane jako abstrakcyjna idea, lecz jako relacja przemieniająca decyzje i zachowania.
Od Jerozolimy po Rzym w Dziejach Apostolskich
Dzieje Apostolskie kontynuują narrację, opisując początki wspólnot chrześcijańskich. Rozdział 2 przedstawia Pięćdziesiątnicę, podczas której uczniowie głoszą Chrystusa ludziom przybyłym z różnych regionów. Piotr zajmuje ważne miejsce w pierwszej części, następnie dzieło szerzej śledzi misję Pawła, podróże i spotkania towarzyszące rozpowszechnianiu orędzia.
Opowieści ukazują Kościół wobec pytań o tożsamość, sprawiedliwość i otwarcie na narody. Spotkanie Piotra z Korneliuszem, zgromadzenie jerozolimskie i podróże misyjne podkreślają przemiany wywołane przyjmowaniem wierzących niebędących Żydami. Księga kończy się pobytem Pawła w Rzymie, gdzie głoszenie Ewangelii trwa mimo niewoli.
Wymiar geograficzny nie wystarcza do wyjaśnienia struktury Dziejów. Autor chce pokazać, jak Duch Święty prowadzi wspólnotę i umożliwia głoszenie poza początkowymi granicami. Ciągłość między Jezusem a świadkami stanowi zatem prawdziwą nić przewodnią obu dzieł.
Skrzydlaty wół i tradycje artystyczne
W ikonografii chrześcijańskiej święty Łukasz trzyma księgę i towarzyszy mu skrzydlaty wół. Przypisanie czterech istot żywych ewangelistom, wynikające z odczytania wizji Ezechiela i Apokalipsy, utrwaliło się w tradycji zachodniej. Wół odsyła zwłaszcza do początku Ewangelii opisującego kapłańskie obowiązki Zachariasza i język ofiary.
Pióro, pulpit i rękopis oznaczają pracę ewangelisty. Na innych obrazach Łukasz maluje Maryję trzymającą Dzieciątko Jezus. Dzieła są szczególnie interesujące dla historii sztuki chrześcijańskiej: łączą autora tekstu z tradycją wizerunków maryjnych, dając malarzom świętego patrona własnej działalności.
Symbole ikonograficzne nie pozwalają odtworzyć historycznej twarzy Łukasza. Uczą widza miejsca przypisywanego mu w przekazie Ewangelii i pamięci Kościoła.
Święto 18 października i lektura dzieł
Święto świętego Łukasza przypada 18 października w kalendarzu rzymskim. Pamięć wiąże się z ewangelistami, artystami i osobami wykonującymi zawody opieki zdrowotnej, w związku z Łukaszem lekarzem wspomnianym w tradycji pawłowej. Patronaty przedłużają chrześcijańską recepcję imienia.
Aby poznać autora, warto czytać razem pierwsze rozdziały Ewangelii i początek Dziejów. Ukazują, jak zapowiedzi narodzin Jezusa znajdują dalszy ciąg w opowieści o misji apostolskiej. Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie i odnalezionym synu pozwalają następnie badać jego pisarstwo miłosierdzia.
Pamięć o Łukaszu jest zatem podwójna: o towarzyszu pierwszych wspólnot zgodnie z tradycyjną identyfikacją i o narratorze, który nadał życiu Jezusa i początkom Kościoła trwałą formę literacką.
Relację między opowieścią o Jezusie a historią pierwszych wspólnot można pogłębić w artykule o Biblii i jej przekazie. Pozwala umieścić oba dzieła przypisywane Łukaszowi w całości pism przyjętych przez Kościoły.
Źródła i bibliografia
Ewangelia według świętego Łukasza: rozdział 1 (prolog i zwiastowania), rozdział 10 (miłosierny Samarytanin) i rozdział 15 (przypowieści o miłosierdziu).
Dzieje Apostolskie: rozdział 1 (zwrot do Teofila) i rozdział 2 (Pięćdziesiątnica).
Świadectwa tradycji: Kolosan 4,14, wzmianka o Łukaszu lekarzu; Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom, III,1,1, dawne przypisanie Ewangelii.
Ilustracja: El Greco, Święty Łukasz malujący Maryję (XVI wiek), historyczne dzieło lub fotografia z domeny publicznej.






























