Święty Franciszek z Asyżu stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci średniowiecznego chrześcijaństwa. Przedstawia się go w otoczeniu zwierząt, w prostym habicie i ze stygmatami Chrystusa. Jego historia nie ogranicza się jednak do szacunku dla natury ani ideału łagodności. Franciszek porzucił ambicje swojej kupieckiej rodziny, wybrał życie blisko ubogich, założył wędrowną wspólnotę braci i mierzył się z trudnościami szybko rosnącego ruchu religijnego. Jego pisma, Reguła Braci Mniejszych i Pieśń słoneczna pozwalają odkryć duchowość skupioną na Ewangelii, braterstwie i ubóstwie.
| Życie | 1181 lub 1182 – 3 października 1226 |
|---|---|
| Pochodzenie | Asyż, Umbria, Włochy |
| Misja | Założyciel Zakonu Braci Mniejszych |
| Pisma | Reguły, Testament, modlitwy i Pieśń słoneczna |
| Wspomnienie | 4 października |
Syn kupca spragniony zaszczytów
Franciszek rodzi się w Asyżu pod koniec XII wieku, w zamożnej rodzinie kupieckiej. Jego ojciec, Pietro di Bernardone, handluje między innymi suknem i pragnie przekazać synowi dobrobyt oraz pozycję społeczną zdobyte dzięki swojej działalności. Młody Franciszek poznaje życie pełne zabaw, rycerskie ambicje i walki między włoskimi miastami. Konflikt z Perugią prowadzi go do niewoli; choroba i to doświadczenie otwierają okres pytań o sens własnego istnienia.
Nawrócenie Franciszka dokonuje się etapami. Stopniowo wyrzeka się chwały wojennej, szuka samotności w kościołach i zbliża do ludzi odsuwanych przez społeczeństwo. W Testamencie przypisuje zasadnicze znaczenie spotkaniu z trędowatymi: to, co wcześniej budziło odrazę, staje się okazją do miłosierdzia. To własnoręczne świadectwo jest kluczowe, bo pozwala uchwycić jego drogę inaczej niż wyłącznie poprzez biografie napisane po śmierci.
Historia zerwania z ojcem przed biskupem Asyżu poruszała malarzy i historyków świętości. Franciszek publicznie porzuca wtedy dobra przeznaczone mu przez rodzinę. Gest wyraża radykalizm wyboru: podążać za ubogim Chrystusem, nie opierając tożsamości na dziedzictwie, reputacji czy majątku.
San Damiano i odkrycie powołania
Mały kościół San Damiano zajmuje centralne miejsce w opowieści franciszkańskiej. Tradycja podaje, że gdy Franciszek modli się przed krucyfiksem, otrzymuje wezwanie do odbudowania domu Pana. Rozpoczyna od odnawiania budynków kościelnych; znaczenie słów rozszerza się następnie na odnowę życia chrześcijańskiego. Opowieść łączy materialny gest podnoszenia murów z pragnieniem wierniejszego życia Ewangelią.
Franciszek przyjmuje życie ogołocenia, pracuje własnymi rękami i głosi pokutę. Dołączają do niego towarzysze. W przeciwieństwie do pustelnika osiadłego na stałe poza światem przemierza drogi, spotyka mieszkańców miast i wsi oraz wzywa do pokoju. Ten sposób życia rodzi wspólnotę braci odrzucającą poszukiwanie dóbr i przywilejów.
Tradycja umieszcza w 1209 roku ustne zatwierdzenie pierwszej formy życia przez Innocentego III. Organizacja ruchu wymaga następnie bardziej precyzyjnej pracy. Reguła zatwierdzona przez Honoriusza III w 1223 roku wpisuje formę życia Braci Mniejszych w prawo Kościoła. Spory wokół ubóstwa pokazują, że rozwój wspólnoty wymaga decyzji organizacyjnych, których sam początkowy zapał nie rozstrzyga.
Klara z Asyżu i narodziny rodziny franciszkańskiej
Historia franciszkańska nie ogranicza się do Franciszka i jego braci. Klara z Asyżu, pochodząca z miejscowej rodziny, również wybiera ewangeliczne życie w ubóstwie. Kierowany przez nią ruch wokół San Damiano staje się ważnym ośrodkiem duchowości franciszkańskiej. Formy życia wędrownych braci i sióstr zebranych w stałej wspólnocie różnią się od siebie, lecz łączy je przywiązanie do Chrystusa i ogołocenia.
Franciszek przywiązuje wielką wagę do braterstwa. W jego tekstach relacje międzyludzkie mają odznaczać się służbą, cierpliwością i odrzuceniem zawłaszczania. Ubóstwo nie jest romantyczną dekoracją: dotyczy korzystania z dóbr, sposobu podróżowania, troski o chorych braci i relacji z ludźmi pogardzanymi przez świat. Prostota materialna znajduje sens w przemianie zachowań.
Biografie średniowieczne podkreślają także jego radość. Nie wyklucza ona konfliktów ani zmęczenia; rodzi się z miejsca przyznanego Bogu w życiu wolnym od pogoni za prestiżem. Sposób, w jaki Franciszek przyjmuje towarzyszy, jest więc równie ważny jak słynne obrazy zgromadzonych wokół niego zwierząt.
Spotkanie z sułtanem w czasach krucjat
W 1219 roku Franciszek przybywa do Egiptu podczas piątej krucjaty. Źródła franciszkańskie opisują spotkanie z sułtanem al-Malikiem al-Kamilem. Epizod ten doczekał się wielu przedstawień i interpretacji. Kontekstem jest wojna religijna i militarna; Franciszek jawi się w niej jako człowiek pragnący dać świadectwo wiary poza granicami własnego świata.
Opowieści o tym spotkaniu nie podają tych samych szczegółów ani nie nadają rozmowie jednakowego znaczenia. Ich porównanie pozwala odróżniać wydarzenia historycznie prawdopodobne od rozwinięć hagiograficznych. Epizod pozostaje ważny, ponieważ ujawnia pragnienie Franciszka, by głosić na terytorium zdominowanym przez inną religię, narażając siebie zamiast dowodzić armią.
Sprowadzanie tego spotkania do współczesnego obrazu dyplomacji oderwanej od przekonań religijnych uczestników byłoby uproszczeniem. Franciszek mówi i działa jako chrześcijanin swoich czasów, całkowicie zaangażowany w głoszenie Ewangelii. Siła wydarzenia tkwi w ludzkim spotkaniu pośród konfliktu, którego napięcia nie znikają.
Pieśń słoneczna i stygmaty
Pieśń słoneczna, ułożona pod koniec życia, jest jednym z najsłynniejszych tekstów Franciszka. Wychwala Boga poprzez słońce, księżyc, gwiazdy, wiatr, wodę, ogień i ziemię, nazywane bratem lub siostrą. Ten sposób nazywania stworzenia świadczy o wdzięczności, która nie czyni z elementów natury bóstw. Stworzenia jednoczą się w uwielbieniu swojego Stwórcy.
Tradycja umieszcza w 1224 roku na górze Alwernia wydarzenie stygmatów: Franciszek miał otrzymać na ciele znaki związane z ranami Chrystusa. Opowieść ta stanie się centralna dla jego ikonografii, zwłaszcza we włoskich freskach i nastawach ołtarzowych. Wyraża bliskość męki, którą pamięć franciszkańska rozpoznaje w ostatnich latach świętego.
Franciszek umiera 3 października 1226 roku w Porcjunkuli koło Asyżu. Kanonizowany już w 1228 roku przez Grzegorza IX, pozostawia wspólnotę szybko się rozwijającą i prowadzącą dyskusje o realizacji ideału ubóstwa. Jego pisma i Testament pozostają niezbędnymi punktami odniesienia do zrozumienia człowieka stojącego za wielkimi cyklami malarskimi poświęconymi jego życiu.
Jak rozpoznać Franciszka na obrazach i zrozumieć jego dziedzictwo
Prosty habit, sznur zawiązany w pasie, znak tau, stygmaty i krucyfiks pozwalają rozpoznać Franciszka. Ptaki wiążą się z opowieścią o kazaniu do stworzeń; wilk z Gubbio należy do tradycji narracyjnej rozpowszechnionej w późniejszych tekstach franciszkańskich. Obrazy łączą więc wydarzenia z życia, gesty symboliczne i epizody pamięci religijnej.
Jego imię pozostaje związane z ubogimi, pokojem i stworzeniem, lecz pierwszym punktem oparcia jest Chrystus Ewangelii. Relację z naturą rozumie się poprzez uwielbienie; relacja z ludźmi zranionymi wiedzie przez służbę; ubóstwo wyraża wolność wobec posiadania. Wymiary te tworzą spójną całość i ich rozdzielanie niczego nie wnosi.
Franciszek, wspominany 4 października, nadal inspiruje życie zakonne i działania solidarnościowe. W poznawaniu jego nauczania Testament i Pieśń są bardziej bezpośrednimi tekstami niż pojedyncze cytaty krążące pod jego imieniem. Relacje z Klarą i pierwszymi wspólnotami pozwalają śledzić dalsze skutki początkowego wyboru.
Źródła i bibliografia
Franciszek z Asyżu, Testament, Reguła Braci Mniejszych (1223) i Pieśń słoneczna, podstawowe teksty historii duchowości franciszkańskiej.
Benedykt XVI, audiencja generalna z 27 stycznia 2010 roku poświęcona świętemu Franciszkowi z Asyżu, synteza historyczna dotycząca nawrócenia, zakonu i dziedzictwa.
Tradycja franciszkańska: Tomasz z Celano, Vita prima sancti Francisci, oraz Bonawentura, Legenda maior, dawne biografie, które należy czytać w powiązaniu z pismami pozostawionymi przez samego Franciszka.
Zakon Braci Mniejszych, omówienie pism Franciszka i pierwszych biografii franciszkańskich dostępnych w wydaniu krytycznym.
Ilustracja: Giotto i jego warsztat, Scena z legendy świętego Franciszka z Asyżu (XIII–XIV wiek), historyczne dzieło z domeny publicznej.






























