Marie Laveau należy do tych postaci, w których przypadku historia i tradycja stają się niemal nierozłączne. Kobieta urodzona w 1801 roku była wolną kobietą kolorową, katoliczką, matką, doradczynią duchową i ważną postacią luizjańskiego Voudou. Wokół niej powstało drugie oblicze: królowa Voudou otoczona tajemnicami, gris-gris, uzdrowieniami, wpływami politycznymi i opowieściami o mocy. Legenda ta nie usuwa historycznej postaci; świadczy o niezwykłym śladzie, jaki pozostawiła w Nowym Orleanie.
Jej historię warto więc czytać na dwóch poziomach: księgi parafialne, akta cywilne i dokumenty własności odtwarzają kobietę jej czasów, natomiast tradycje ustne i opowieści Voudou zachowują pamięć o jej duchowym autorytecie. Razem pozwalają zrozumieć, dlaczego Marie Laveau stała się niemal nieodłączną częścią religijnej historii Nowego Orleanu.
Kim naprawdę była Marie Laveau?
Marie Laveau urodziła się w Nowym Orleanie 10 września 1801 roku. Historyczka Carolyn Morrow Long, która poświęciła jej życiu biografię opartą na archiwach, opisuje ją jako pierwszą kobietę w linii matczynej urodzoną na wolności. Losy jej przodków splatają historię niewolnictwa, wyzwolenia i wolnej ludności kolorowej w kolonialnej Luizjanie.
Jej matka, Marguerite Henry zwana Darcantel, była wolną kobietą kolorową. Według badań Long jej ojcem był Charles Laveaux, wolny mężczyzna kolorowy i przedsiębiorca. Genealogia rodziny przez długi czas była zniekształcana przez biografie łączące tradycje ustne, rasowe domysły i opowieści turystyczne.
W 1801 roku Nowy Orlean pozostawał jeszcze pod administracją hiszpańską. Luizjana oficjalnie przeszła z rąk Hiszpanii do Francji dopiero w listopadzie 1803 roku, a następnie z Francji do Stanów Zjednoczonych w grudniu tego samego roku. Przedstawianie dzieciństwa Marie Laveau jako życia obywatelki w stabilnej francuskiej Luizjanie upraszcza zatem okres szybkich przemian politycznych. National Park Service przedstawia tę kolejność przekazań, zakończoną przejęciem Nowego Orleanu przez Stany Zjednoczone w grudniu 1803 roku.
Wolna kobieta kolorowa w społeczeństwie niewolniczym
Kategoria wolnej kobiety kolorowej jest niezbędna do zrozumienia pozycji społecznej Marie Laveau. W Nowym Orleanie mieszkała liczna wolna ludność czarnoskóra, posiadająca własnych rzemieślników, kupców, właścicieli nieruchomości, rodziny i instytucje. Wolność ta istniała jednak w społeczeństwie opartym na niewolnictwie, podlegając coraz większym ograniczeniom rasowym pod administracją amerykańską.
Masowy napływ uchodźców z Saint-Domingue dodatkowo zmienił miasto. W latach 1809–1810 ponad 10 000 uchodźców przybyłych z Kuby, a wcześniej pochodzących z Saint-Domingue, osiedliło się w Nowym Orleanie. Liczba mieszkańców miasta niemal się podwoiła. Wśród przybyszów byli biali, wolne osoby kolorowe i osoby zniewolone. Migracja ta umocniła francuskojęzyczny, afrokreolski i karaibski charakter miasta.
Artykuł „Refugee Revolution” w 64 Parishes dokładnie przedstawia ten napływ ludności, a archiwa miejskie przechowują rejestry wolnych osób kolorowych podlegających coraz bardziej restrykcyjnym przepisom.
Należy również unikać czynienia z Marie Laveau nowoczesnej bohaterki pozbawionej sprzeczności. Badania Carolyn Morrow Long wskazują, że kupiła dwie zniewolone kobiety, a następnie je odsprzedała. Fakt ten powinien znaleźć się w jej biografii na równi z działalnością dobroczynną. Wolna czarnoskóra kobieta sama mogła prawnie i ekonomicznie uczestniczyć w systemie niewolniczym XIX-wiecznej Luizjany.
Małżeństwo z Jacques’em Paris
Dnia 4 sierpnia 1819 roku Marie Laveau poślubiła Jacques’a Paris, wolnego cieślę kolorowego pochodzącego z Saint-Domingue. Ceremonia odbyła się w katedrze Saint-Louis. Para miała dwie córki, Felicité i Marie Angèlie Paris, które zmarły w dzieciństwie. Kilka lat po ślubie Jacques Paris znika ze źródeł. Współczesne badania podają, że zmarł lub zaginął około 1824 roku, choć okoliczności nie można odtworzyć z pewnością. Marie przyjęła następnie miano Veuve Paris, pojawiające się w dokumentach. Nie był to więc przydomek Voudou: określenie oznacza po prostu wdowę po pierwszym mężu.
Około 1826 roku Marie Laveau związała się z Louis Christophe Dominic Duminy de Glapion, białym mężczyzną z rodziny francuskiego pochodzenia. Nie zawarli prawnego małżeństwa, lecz żyli razem do śmierci Glapiona w 1855 roku.
Według badań Long para miała siedmioro dzieci. Tylko dwie córki, Marie Heloïse Euchariste Glapion i Marie Philomène Glapion, dożyły dorosłości. Biografie przypisujące Marie Laveau piętnaścioro dzieci powtarzają dawną tradycję, która nie odpowiada wynikom najbardziej solidnych badań archiwalnych.
Rodzina mieszkała przy rue Sainte-Anne, między Rampart a Burgundy, w domu zbudowanym około 1798 roku przez Catherine Henry, babkę Marie. Vieux Carré Survey z Historic New Orleans Collection gromadzi dokumenty i opowieści związane z tą działką.
Scena stała się klasyczna: Marie Laveau miała pracować jako fryzjerka w domach zamożnych białych kobiet, zbierać ich sekrety, a potem wykorzystywać te informacje, aby nadawać swoim konsultacjom pozory nadprzyrodzonego jasnowidzenia.
Zawód fryzjerki jest prawdopodobny i pojawia się w świadectwach ustnych zebranych długo po jej młodości. Było to zajęcie dostępne wolnym kobietom kolorowym w Nowym Orleanie. Carolyn Morrow Long nie odnalazła jednak współczesnego Marie dokumentu, który formalnie potwierdzałby wykonywanie tego zawodu.
Domowa sieć szpiegowska należy natomiast przede wszystkim do opowieści skonstruowanej po fakcie. Jedna z tradycji głosi, że pewne sekrety zdobywała dzięki służbie zamożnych rodzin. Archiwa nie pozwalają dokładnie prześledzić tych sieci, ale historia dobrze pasuje do reputacji kobiety, która umiała słuchać, obserwować i przekazywać informacje w mieście, gdzie światy społeczne nieustannie się przecinały.
Trafniej jest więc napisać: Marie Laveau była opisywana jako fryzjerka przez późniejszych świadków, lecz jej działalność zawodowa nie jest udokumentowana równie solidnie jak małżeństwo, rodzina czy rola religijna.
Kiedy została przywódczynią Voudou w Nowym Orleanie?
Od lat 30. XIX wieku jej pozycja religijna staje się wyraźnie widoczna. Carolyn Morrow Long opisuje kobietę, która dzięki charyzmie, konsultacjom, praktykom uzdrawiania i zdolnościom organizacyjnym staje na czele wielorasowej wspólnoty religijnej.
Przyjmowała ludzi w domu i organizowała regularne ceremonie. Prasa XIX wieku nadawała jej tytuły takie jak „kapłanka Voudou”, „królowa” czy „przywódczyni kobiet Voudou”. Nawet gdy dziennikarze posługiwali się wrogim słownictwem, ich teksty pokazują, że jej pozycja przywódcza była uznawana.
Słowo „królowa” nie dotyczyło zresztą wyłącznie Marie Laveau. W luizjańskim Voudou XIX wieku kobiety pełniące funkcje przywódcze mogły być określane jako queens, podczas gdy niektórych mężczyzn nazywano doctors. Tytuł mambo, oznaczający kapłankę haitańskiego Vodou, jest mylący, gdy automatycznie stosuje się go wobec Marie Laveau.
Tradycję Voudou z Nowego Orleanu i haitańskie Vodou łączą afrykańskie dziedzictwo oraz decydujący wpływ migracji z Saint-Domingue, lecz nie tworzą one identycznego systemu.
Carolyn Morrow Long podkreśla, że w XIX wieku luizjańskie Voudou utraciło już lub przekształciło kilka elementów systemu haitańskiego. Nazwy wielu lwa nie zachowały się lokalnie w ten sam sposób. W Nowym Orleanie wierni mówili również o służeniu duchom i świętym w charakterystycznym dla miasta afrokatolickim otoczeniu religijnym. Używanie haitańskiego tytułu mambo tak, jakby był poświadczony w odniesieniu do Marie Laveau, zaciera tę różnicę. Źródła z jej epoki opisują ją raczej jako Voudou queen lub kapłankę.
Aby dowiedzieć się więcej, przeczytaj nasz artykuł Magia Vodou , który przedstawia zarys tych tradycji, natomiast Magia Hoodoo pozwala odróżnić religię wspólnotową od afroamerykańskiego conjure.
Innym wymagającym sprostowania poglądem jest wywodzenie Voudou w Nowym Orleanie dopiero od uchodźców z rewolucji haitańskiej. Afrykańskie tradycje religijne i magiczne istniały już w kolonialnej Luizjanie. Akta sądowe wspominają na przykład o gris-gris już w 1773 roku. Zniewoleni Afrykanie rozwijali afrokatolickie formy religijne na długo przed masowym przybyciem ludności z Saint-Domingue.
Około 10 000 uchodźców przybyłych w latach 1809–1810 umocniło i przekształciło tę całość. Nie stworzyli jej od podstaw. Artykuł 64 Parishes poświęcony Voudou podkreśla właśnie stopniowe kształtowanie się tej religii z tradycji afrykańskich, katolicyzmu, wpływów karaibskich, a następnie elementów Hoodoo i Conjure przybyłych z innych regionów południa Stanów Zjednoczonych.
Słowa są podobne, ale historie odmienne. Haitańskie Vodou jest zorganizowaną religią Haiti, posiadającą własne linie przekazu, obrzędy, lwa, kapłanów i kapłanki oraz tradycje inicjacyjne.
Tradycja Voudou z Nowego Orleanu oznacza afrokreolską religię rozwiniętą w Luizjanie, naznaczoną katolicyzmem, miejscowymi tradycjami afrykańskimi i wpływami Saint-Domingue. Badacze niekiedy stosują pisownię Voudou , aby ułatwić odróżnienie jej od Haiti.
Tradycja Hoodoo, zwana również Conjure lub Rootwork, oznacza raczej zbiór afroamerykańskich praktyk magicznych: korzenie, proszki, amulety, kąpiele, świece, woreczki i działania służące rozwiązywaniu konkretnych problemów. Nie ma takiej samej wspólnotowej struktury religijnej jak haitańskie Vodou. W Nowym Orleanie nurty te z czasem spotkały się i połączyły. Należy jednak unikać przenoszenia całego haitańskiego słownictwa na Marie Laveau.
Jak wyglądały jej ceremonie?
Źródła wiążą Marie Laveau z ceremoniami organizowanymi w jej domu i wielkimi obchodami wigilii św. Jana. Udokumentowane w XIX wieku praktyki luizjańskiego Voudou łączyły katolickie modlitwy, śpiew, grę na instrumentach perkusyjnych, taniec oraz ołtarze z figurami świętych, świecami, kwiatami, owocami i darami ofiarnymi. Celem ceremonii było również przywołanie obecności i działania duchów.
Święto 23 czerwca, w wigilię św. Jana Chrzciciela, zajmowało ważne miejsce. Nad jeziorem Pontchartrain odbywały się zgromadzenia z rytualnymi kąpielami, muzyką, tańcem i wspólnym posiłkiem. Tradycyjnie przypisuje się Marie Laveau przewodzenie niektórym z tych uroczystości.
Potrzebna jest ostrożność: XIX-wieczne gazety tworzone przez białych często opisywały afrokreolskie obrzędy z egzotyzacją, lękiem lub podglądacką ciekawością. Ich relacje są źródłami historycznymi, lecz nie bezstronnymi opisami.
Congo Square zajmuje ważne miejsce w afroamerykańskiej historii Nowego Orleanu. Osoby zniewolone i wolne osoby kolorowe spotykały się tam w niedziele, aby handlować, tańczyć i grać muzykę na warunkach regulowanych przez władze.
Afrokreolska kultura tego placu należy do kontekstu, w którym rozwinęło się luizjańskie Voudou. Nie jest jednak rzetelne twierdzenie bez zastrzeżeń, że Marie Laveau regularnie prowadziła tam „tajne tańce Voudou” albo że autentyczne ceremonie miasta skupiały się wyłącznie na kulcie węża.
Obrazy te wiele zawdzięczają sensacyjnej literaturze poświęconej Nowemu Orleanowi. Oto jeden z najlepiej udokumentowanych aspektów jej życia, a zarazem jeden z tych, które nadal zaskakują czytelników przyzwyczajonych do przeciwstawiania katolicyzmu i Voudou.
Marie Laveau została ochrzczona w Kościele katolickim, zawarła małżeństwo w katedrze Saint-Louis, ochrzciła swoje dzieci, uczestniczyła we mszy i była matką chrzestną w swojej rodzinie. Sfinansowała również edukację osieroconego chłopca w instytucji katolickiej.
Ta podwójna przynależność nie była wyjątkowa w afrokatolickim świecie Nowego Orleanu. Święci, modlitwy, ołtarze i święta kalendarza katolickiego mogły znajdować miejsce w systemie religijnym kształtowanym również przez tradycje afrykańskie.
Opisywanie jej katolicyzmu jako prostej maski skrywającej Voudou byłoby więc równie mylące jak negowanie jej afrokreolskiej funkcji religijnej. Artykuł prasowy z 1871 roku opisuje Marie Laveau regularnie odwiedzającą skazańców przed egzekucją. Ustawiała ołtarze w ich celach, modliła się z nimi i przynosiła im pocieszenie.
Ten udokumentowany fakt dał początek znacznie bardziej widowiskowym opowieściom. Legendy przypisują jej później moc zrywania sznurów wisielców lub cudownego ratowania skazańców.
Nie trzeba wymyślać tych cudów, aby zrozumieć jej rolę. Starsza czarnoskóra kobieta, znana w całym mieście i dopuszczana do więźniów skazanych na śmierć, już zajmowała niezwykłą pozycję społeczną.
Reputacja uzdrowicielki i doradczyni jest mocno związana z jej imieniem. Relacje z czasów jej życia oraz wspomnienia zebrane po śmierci przywołują konsultacje, opiekę, modlitwy i gris-gris.
Jej reputacja uzdrowicielki stanowi integralną część religijnego autorytetu, nawet jeśli archiwa nie zachowały dokładnego katalogu stosowanych przez nią środków. Tradycja przypisuje jej wiedzę o roślinach przekazywaną w żeńskiej linii rodziny. Dokumenty nie opisują jej szczegółowo, lecz pamięć tego rodzinnego przekazu pozostaje zgodna ze sposobem, w jaki wiedza domowa i religijna mogła krążyć w kreolskiej Luizjanie.
Źródła pozwalają na skromniejsze stwierdzenie: do Marie Laveau zwracano się po rady, modlitwy, działania duchowe i praktyki uzdrawiania związane z jej funkcją religijną.
Czy „Maison Blanche” Marie Laveau istniała?
Tradycji dotyczącej La Maison Blanche, gdzie Marie Laveau miała prowadzić sklep, sprzedawać gris-gris i przyjmować klientów, nadal nie da się jednoznacznie powiązać ze znanymi dokumentami. Źródła pewniej łączą ją z domem przy rue Sainte-Anne, który stał się jednym z ośrodków jej życia rodzinnego i religijnego.
Opowieść o wielkim domu Voudou należy więc do pamięci ustnej, która rozwinęła się wokół jej postaci. Czy zachowuje zniekształcone wspomnienie rzeczywistego miejsca, czy zrodziła się z jej reputacji, przekazuje coś istotnego: Marie Laveau zajmowała w wyobraźni Nowego Orleanu tak silną pozycję, że nawet jej dom stał się miejscem legendarnym.
Nie w takim sensie, jak wyobrażają to sobie niektóre legendy. Ojciec podarował jej działkę z okazji małżeństwa z Jacques’em Paris. Poza tą nieruchomością Carolyn Morrow Long nie przypisuje jej wielkiego majątku ziemskiego. Dom przy rue Sainte-Anne prawnie należał do Christophe’a Glapiona.
Po śmierci Glapiona w 1855 roku jego nieudane interesy pozostawiły rodzinę w trudnej sytuacji finansowej. Nieruchomość zajęto za długi. Marie, jej córki i wnuki mogły nadal tam mieszkać, ponieważ bliska im osoba odkupiła dom i pozwoliła im zostać.
Słynna historia o wpływowym mężczyźnie, który miał podarować jej dom po tym, jak rytuał z papryczkami pomógł uniewinnić jego syna, pozostaje zatem tradycją ustną. Doskonale wyraża przypisywaną jej reputację kobiety zdolnej wpływać na ludzkie sprawy niewidzialnymi środkami. Opowieść jest barwna; dokumenty własności mówią coś innego.
Wizerunek Marie Laveau z wielkim wężem o imieniu Zombi stał się charakterystyczny. Pojawia się w opowieściach o turystycznym Voodoo i w licznych utworach fikcyjnych.
Nie opiera się na dowodzie archiwalnym porównywalnym z aktami małżeństwa, chrztu czy dokumentami własności. Lepiej zatem traktować go jako element folkloru otaczającego Marie Laveau niż jako historycznie poświadczonego towarzysza.
Samo słowo zombi ma złożoną historię w kulturach afroatlantyckich. Uznawanie go za pewne imię osobistego węża Laveau nadaje sprawie precyzję, na którą źródła nie pozwalają.
Najbardziej rzetelna odpowiedź brzmi: nie wiemy. Jedna z tradycji głosi, że jedna z córek Marie przejęła jej ceremonie i imię, co tłumaczyłoby, dlaczego świadkowie twierdzili, że nadal widywali „królową”, gdy się starzała lub już po jej śmierci.
Badania archiwalne znacznie komplikują tę historię. Jej najstarsza córka, która dożyła dorosłości, Marie Heloïse Euchariste Glapion, zmarła w 1862 roku, niemal dwadzieścia lat przed matką. Nie mogła więc być „Marie II”, która miała zastąpić Laveau po 1881 roku.
Marie Philomène Glapion, druga córka, która dożyła dorosłości, opiekowała się starzejącą matką i żyła do 1897 roku. Wywiady z osobami, które ją znały, opisują ją jednak jako bardzo konwencjonalną katoliczkę, nieuczestniczącą w Voudou. Carolyn Morrow Long uznaje zatem, że tożsamość „Marie II”, jeśli taka osoba rzeczywiście istniała, pozostaje nieznana.
Kiedy zmarła Marie Laveau?
Marie Laveau zmarła w swoim domu 15 czerwca 1881 roku, w wieku 79 lat. Jej pogrzeb odprawił kapłan z katedry Saint-Louis. Prasa natychmiast opublikowała wzmianki o zmarłej. Teksty te są fascynujące, ponieważ ukazują rodzący się mit: niektóre podkreślają jej dobroczynność, pobożność, pomoc chorym i więźniom; inne opisują ją jako manipulatorkę lub wiążą Voudou z nieprzyzwoitymi obrzędami.
Kontrast ten ujawnia zarówno napięcia rasowe i religijne XIX-wiecznego Nowego Orleanu, jak i osobowość Laveau. Rejestry cmentarne potwierdzają jej pochówek w grobowcu zwanym Veuve Paris na cmentarzu Saint-Louis nr 1, najstarszym zachowanym cmentarzu Nowego Orleanu.
Grobowiec stał się miejscem związanym z pamięcią o niej i prośbami kierowanymi do jej ducha. Turystyczny zwyczaj polegał na kreśleniu krzyży lub znaków „X” na tynku pomnika i pozostawianiu przy nim darów.
Znaki te nie są praktyką udokumentowaną od czasów Marie Laveau. Spowodowały poważne uszkodzenia pomnika. Lepiej zatem oddawać jej hołd bez pisania, rycia czy malowania na grobie.
Instytucja National Park Service zalicza cmentarz Saint-Louis nr 1 do najważniejszych miejsc historycznych Nowego Orleanu. Z wizerunkami używanymi do przedstawiania Marie należy postępować ostrożnie.
Najbardziej rozpowszechniony portret ukazuje kobietę w jasnym tignon — tradycyjnym nakryciu głowy. Jest to obraz namalowany około 1915 roku przez Franka Schneidera na podstawie dzieła przypisywanego George’owi Catlinowi. Louisiana State Museum i 64 Parishes przedstawiają go obecnie jako „portrait formerly identified as Marie Laveau”, czyli portret dawniej utożsamiany z Marie Laveau, a nie jako pewną podobiznę.
Inny obraz czarnoskórej kobiety przechowywany przez Historic New Orleans Collection również przypisywano Marie Laveau na podstawie pogłosek. Instytucja wyjaśnia, że kupiła dzieło właśnie bez akceptowania tej identyfikacji i odtąd pracowała nad przywróceniem przedstawionej kobiecie jej własnej tożsamości.
Publikowanie jednej z tych twarzy ze stwierdzeniem „oto Marie Laveau” jest więc mylące. Jej historycznie udokumentowany grób stanowi pewniejszą ilustrację niż portret o nieustalonej tożsamości.
Dlaczego jej legenda tak się rozrosła?
Marie Laveau łączyła wiele cech sprzyjających tworzeniu legendy: była wolną czarnoskórą kobietą w społeczeństwie niewolniczym, przywódczynią religijną, katoliczką i wyznawczynią Voudou, doradczynią wielorasowej wspólnoty, osobą związaną z więzieniami, uzdrawianiem, nocnymi obrzędami i domem w starej Dzielnicy Francuskiej.
Po jej śmierci każdy aspekt życia mógł zostać wyolbrzymiony. Konsultacje zamieniły się w sieć szpiegowską. Pomoc więźniom stała się władzą nad sędziami i katami. Dom przemienił się w komercyjną świątynię. Niejasno zidentyfikowana córka stała się dowodem nieśmiertelności matki. Legendarny wąż został jej stałym towarzyszem.
W XX wieku autorzy tacy jak Robert Tallant przyczynili się do utrwalenia widowiskowego, seksualnego i niepokojącego obrazu Voodoo z Nowego Orleanu. Współcześni historycy, zwłaszcza Carolyn Morrow Long i Ina J. Fandrich, ponownie sięgnęli do archiwów, aby oddzielić tę literaturę od udokumentowanej postaci. Używanie wobec niej słowa feministka bez wyjaśnienia przenosi późniejszą kategorię polityczną na XIX-wieczną kobietę, która nie pozostawiła nam ani manifestu, ani tekstu teoretycznego.
Można natomiast stwierdzić, że sprawowała znaczną władzę religijną i społeczną w środowisku prawnie zdominowanym przez białych mężczyzn. Luizjańskie Voudou oferowało czarnoskórym kobietom funkcje przywódcze, które nie były im w podobny sposób dostępne w ówczesnych instytucjach politycznych. Ten autorytet jest faktem historycznym. Przekształcanie go w wyraźny program feministyczny byłoby współczesną interpretacją.
Co pozostało dziś po Marie Laveau?
Jej imię stało się nieodłącznie związane z Nowym Orleanem. Pojawia się w muzyce, literaturze, kinie, serialach, wycieczkach po Dzielnicy Francuskiej i współczesnej praktyce miejscowego Voodoo.
Instytucja Louisiana State Museum przedstawia ją jako najbardziej znaną historyczną postać Voodoo z Nowego Orleanu, przypominając zarazem, że była praktykującą katoliczką, wyznawczynią afrykańskich tradycji duchowych i przywódczynią wspólnoty.
Ten rozgłos wyjaśnia, dlaczego warto wracać do archiwów. Historyczna Marie Laveau nie musi być nieśmiertelna, wszechwiedząca ani zdolna rozkazywać sądom, aby pozostawać niezwykłą postacią.
Przez kilkadziesiąt lat prowadziła wielorasową wspólnotę religijną, łączyła katolicyzm z tradycjami afrokreolskimi, przyjmowała ludzi na konsultacjach, uczestniczyła w wielkich obchodach świętojańskich i towarzyszyła skazańcom przed egzekucją. W niewolniczym Nowym Orleanie XIX wieku już to wystarcza, by wyjaśnić, dlaczego pamięć o jej imieniu przetrwała.
Aby poszerzyć tę lekturę, poznaj nasz artykuł poświęcony Vodou, historię Hoodoo oraz nasze opracowanie dotyczące figurki dagyde i mitu „lalki voodoo”.
Poznaj kontekst Vodou i tradycji luizjańskich
Po biografii Marie Laveau odkryj dział Vodou, balsamy Vo-Dù oraz książki o magii świata.
Źródła i punkty odniesienia
Główną podstawą biograficzną wykorzystaną przy tej nowej wersji jest artykuł Carolyn Morrow Long „Marie Laveau” w 64 Parishes. Long jest autorką książki A New Orleans Voudou Priestess: The Legend and Reality of Marie Laveau, University Press of Florida, 2006, opartej na aktach cywilnych, religijnych i dokumentach dotyczących nieruchomości.
O historii luizjańskiego Voudou i jego odrębności od haitańskiego Vodou oraz Hoodoo: Carolyn Morrow Long, „Voudou” w 64 Parishes.
O migracji z Saint-Domingue i przybyciu ponad 10 000 uchodźców do Nowego Orleanu w latach 1809–1810: Elizabeth Clark Neidenbach, „Refugee Revolution”.
Dokumenty dotyczące domu przy rue Sainte-Anne: Historic New Orleans Collection, Vieux Carré Survey, 1020–1022 St. Ann Street.
O portretach błędnie lub dawniej przypisywanych Marie Laveau: Louisiana State Museum / 64 Parishes oraz Historic New Orleans Collection, „Identity Theft”.
Zdjęcie główne: grób Marie Laveau na cmentarzu Saint-Louis nr 1 w Nowym Orleanie. Fotografia na licencji Creative Commons dostępna w Wikimedia Commons. Wyryte znaki widoczne na pomniku są uszkodzeniami związanymi z późnym zwyczajem turystycznym, którego nie popieramy.






























