Aleister Crowley jest jedną z najbardziej znanych postaci zachodniego okultyzmu XX wieku, ale też jedną z tych, których obraz najmocniej zniekształciły własna autokreacja i prześladująca go prasa. Urodzony w 1875 roku jako Edward Alexander Crowley, poeta, alpinista, podróżnik, członek Golden Dawn, założyciel A∴A∴ i przywódca Ordo Templi Orientis, stopniowo tworzył system religijny i magiczny, który nazwał Thelemą. Jego publiczna reputacja powstawała jednak wokół innych słów: „Bestia 666”, magia seksualna, narkotyki, skandal, satanizm i szpiegostwo.
Zrozumienie Crowleya wymaga więc odrzucenia dwóch przeciwstawnych karykatur. Nie był ani wszechpotężnym demonem opisywanym przez niektóre ówczesne gazety, ani po prostu niezrozumianym filozofem wolności. Był niezwykle płodnym autorem, eksperymentatorem magii ceremonialnej, organizatorem grup inicjacyjnych, świadomym prowokatorem i człowiekiem, którego relacje często naznaczały konflikty. Jego wpływ na współczesny okultyzm jest ogromny, ale nie zwalnia to z odróżniania autobiograficznych opowieści od udokumentowanych faktów.
Dzieciństwo wśród Plymouth Brethren
Edward Alexander Crowley urodził się 12 października 1875 roku w Royal Leamington Spa w hrabstwie Warwickshire. Jego rodzice, Edward Crowley i Emily Bertha Bishop, należeli do Plymouth Brethren, ewangelicznego nurtu chrześcijaństwa cechującego się dosłowną lekturą Biblii, silnym oczekiwaniem eschatologicznym i surową dyscypliną moralną. Ojciec, pochodzący z rodziny, która wzbogaciła się na handlu piwem, poświęcał znaczną część czasu kaznodziejstwu.
To religijne wychowanie odegrało kluczową rolę w kształtowaniu przyszłego okultysty. Crowley dorastał w świecie, w którym Pismo Święte, grzech, zbawienie i koniec czasów były codziennie obecne. Później gwałtownie odrzucił tę postać chrześcijaństwa, ale przez całe życie zachował biblijne słownictwo i wyobrażenia. Jego późniejszego wyboru tytułu „Bestia 666” nie da się zrozumieć bez dzieciństwa przesyconego Apokalipsą.
Śmierć ojca w 1887 roku była ważnym przełomem. Crowley miał jedenaście lat. Matka i inni członkowie rodziny kontynuowali jego wychowanie w tym samym religijnym duchu, podczas gdy on coraz bardziej wrogo odnosił się do narzucanych norm. Opowieści o tym, że matka miała oficjalnie przezywać go „Bestią”, należy traktować ostrożnie: sam Crowley w znacznym stopniu przyczynił się do rozpowszechnienia tej anegdoty w ramach własnej legendy.
Cambridge, poezja i zerwanie z religią rodziny
W 1895 roku Crowley rozpoczął naukę w Trinity College w Cambridge. Ostatecznie nie uzyskał tam dyplomu, ale te lata są kluczowe dla zrozumienia jego drogi. Dużo pisał, obracał się w kręgach literackich i odkrywał kulturę dekadentyzmu końca XIX wieku. Na jego młodzieńczej poezji silnie odcisnęli się Algernon Charles Swinburne, estetyzm i pragnienie przekraczania granic, wyrażone między innymi w White Stains, wydanym własnym nakładem w 1898 roku.
Jego życie seksualne również wykraczało poza normy wiktoriańskie. W Cambridge pozostawał między innymi w związku z Herbertem Charlesem Jerome’em Pollittem, artystą music-hallowym i postacią środowiska dekadentów. Doświadczenia te odegrały później ważną rolę w jego stosunku do ciała, seksualności i zakazów religijnych. Sprowadzenie jego myśli do reakcji na rodzinny purytanizm byłoby jednak zbyt proste: Crowley pasjonował się także filozofią, poezją, religiami i systemami symbolicznymi.
W tym czasie przyjął również imię Aleister, które stopniowo stało się jego publiczną tożsamością. Pod koniec lat 90. XIX wieku zainteresowanie okultyzmem przestało być sprawą poboczną. Szukał uporządkowanej metody, która pozwoliłaby mu eksperymentować z doktrynami ezoterycznymi, zamiast czytać o nich jedynie jako o intelektualnych ciekawostkach.
Wstąpienie do Golden Dawn
W listopadzie 1898 roku Crowley został inicjowany w Hermetic Order of the Golden Dawn pod dewizą Perdurabo, „wytrwam do końca”. Założony w Londynie pod koniec lat 80. XIX wieku wokół Williama Wynna Westcotta, Samuela Liddella MacGregora Mathersa i Williama Roberta Woodmana, Golden Dawn stał się jednym z głównych ośrodków rozwoju współczesnej magii ceremonialnej. Jego nauki łączyły kabałę, tarot, astrologię, alchemię, symbolikę nawiązującą do Egiptu, magię liter hebrajskich i rytuały inicjacyjne.
To spotkanie miało decydujące znaczenie. Crowley otrzymał ramy pracy, słownictwo, techniki wizualizacji, korespondencje symboliczne i system stopni, które trwale odcisnęły się na jego twórczości. Poznał też środowisko, w którym działali W. B. Yeats, Florence Farr i Moina Mathers. Nasz artykuł poświęcony historii Golden Dawn szczegółowo omawia strukturę i dziedzictwo tego zakonu.

Crowley szybko robił postępy, ale jego osobowość i wewnętrzne napięcia w zakonie sprawiły, że jego droga obfitowała w konflikty. Gdy londyńska świątynia odmówiła przyjęcia go do zakonu wewnętrznego, mieszkający w Paryżu MacGregor Mathers sam nadał mu stopień Adeptus Minor w 1900 roku. Następnie Crowley próbował egzekwować autorytet Mathersa w Londynie. Epizod ten przyczynił się do już zaawansowanego kryzysu Golden Dawn, który rozpadł się na kilka grup.
Byłoby więc przesadą czynić Crowleya jedynym odpowiedzialnym za upadek zakonu. Rywalizacja o przywództwo, kwestionowanie autorytetu Mathersa i wewnętrzne podziały istniały wcześniej. Crowley stał się jednak jednym z najbardziej widocznych uczestników okresu rozpadu, po którym definitywnie oddalił się od pierwotnej struktury.
Podróże, joga i nauka poza Europą
Po pierwszych latach w Golden Dawn Crowley wiele podróżował. Przebywał w Meksyku, Indiach, na Cejlonie i w Azji. Podróże te nie były jedynie malowniczymi epizodami: odegrały ważną rolę w kształtowaniu jego metody.
Na Cejlonie spotkał między innymi Allana Bennetta, byłego członka Golden Dawn, który poświęcił się studiowaniu buddyzmu. Crowley ćwiczył jogę i różne techniki koncentracji. Jego zainteresowanie tradycjami azjatyckimi pozostało bardzo silne, choć jego interpretacje były spojrzeniem Europejczyka z początku XX wieku i nie należy ich utożsamiać z wiernym przekazem tych tradycji.
W późniejszych pismach regularnie próbował zbliżać do siebie ćwiczenia jogiczne, magię ceremonialną i obserwację psychologiczną. Wymagał od uczniów szczegółowych dzienników, powtórzeń, pomiarów i zapisywania wyników. Dążenie do przedstawiania magii jako dyscypliny eksperymentalnej stanowi jedną z najbardziej charakterystycznych cech jego twórczości.
Zanim jeszcze okultystyczna sława zdominowała jego reputację, Crowley był doświadczonym alpinistą. W 1902 roku uczestniczył wraz z Oscarem Eckensteinem w jednej z pierwszych wielkich prób zdobycia K2. Wyprawa nie dotarła na szczyt, ale przyczyniła się do poznania tej góry, wówczas bardzo słabo znanej Europejczykom.
W 1905 roku Crowley kierował próbą zdobycia Kangchenjungi. Przedsięwzięcie zakończyło się tragicznie. Podczas zejścia lawina zabiła porucznika Alexisa Pache’a i trzech tragarzy. Relacje między uczestnikami wyprawy już wcześniej się pogorszyły, a zachowanie Crowleya spotkało się z ostrą krytyką. Epizody te przypominają, że jego życie nie ograniczało się do stowarzyszeń inicjacyjnych: należał również do pokolenia Europejczyków łączących eksplorację, wspinaczkę i dalekie podróże z kolonialnym sposobem myślenia swojej epoki.
Alpinizm pozostał obecny w jego języku. Wspinaczka, wysiłek, panowanie nad sobą i przekraczanie progów dostarczały mu dogodnych obrazów do opisu postępu inicjacyjnego. Nie należy jednak zamieniać każdej wyprawy w doświadczenie religijne: Crowley naprawdę lubił góry jako aktywność fizyczną i przygodę.
Kair w 1904 roku i narodziny Księgi Prawa
W 1903 roku Crowley poślubił Rose Edith Kelly. Para wyruszyła następnie do Egiptu. To w Kairze, wiosną 1904 roku, rozegrał się epizod, który stał się centrum całej myśli Crowleya.
Według jego własnej relacji Rose doświadczała szeregu niezwykłych stanów i twierdziła, że moc związana z Horusem próbuje nawiązać z nim kontakt. Po kilku symbolicznych próbach zorganizowanych przez Crowleya miał on między 8 a 10 kwietnia usłyszeć głos, który rozpoznał jako Aiwassa. Przez godzinę każdego z tych trzech dni zapisywał tekst, który stał się Liber AL vel Legis, czyli Księgą Prawa.

Trzeba tu odróżnić fakt historyczny od interpretacji religijnej. Faktem jest, że Crowley stworzył ten rękopis w 1904 roku, a następnie twierdził, że podyktowała mu go inteligencja zwana Aiwass. Crowley uznał Aiwassa za inteligencję pozaludzką, a nie jedynie literacki wymysł. Inni czytelnicy widzą w nim głos wewnętrzny lub formę natchnienia, ale narracja thelemiczna w pełni zachowuje możliwość kontaktu z inteligencją zewnętrzną wobec zwykłej świadomości.
Według Crowleya tekst zapowiada początek nowego „Eonu” pod znakiem Horusa. Stopniowo staje się tekstem założycielskim Thelemy. Część jego wyobrażeń czerpie ze starożytnego Egiptu, ale nie jest to rekonstrukcja religii egipskiej. Imiona Nuit, Hadit czy Ra-Hoor-Khuit zostają włączone we współczesną konstrukcję religijną opracowaną przez Crowleya. Aby zrozumieć różnicę względem źródeł faraońskich, warto porównać ją z naszym artykułem o Oku Horusa w starożytnym Egipcie .
Termin Thelema pochodzi od greckiego thelēma, „wola”. Crowley nadaje mu szczególne znaczenie. Najbardziej znana formuła Księgi Prawa, „Czyń swoją wolę”, nie jest przez niego przedstawiana jako zachęta do zaspokajania każdego chwilowego pragnienia. Odsyła do odkrycia „Prawdziwej Woli”, czyli właściwego jednostce kierunku, który powinna rozpoznać i urzeczywistnić.
To rozróżnienie jest kluczowe dla zrozumienia jego systemu. U Crowleya Wola nie oznacza po prostu kaprysu. Należy ją odkryć poprzez samopoznanie, dyscyplinę, magię i osobistą przemianę. Człowiek powinien zrozumieć, kim jest, i przestać rozpraszać energię na sprzeczne cele.
Doktryna rozwija się znacznie szerzej niż sama Księga Prawa. Crowley poświęca jej komentarze, rytuały, eseje, teksty inicjacyjne i obszerną literaturę. Nasze opracowanie o doktrynie Thelemy według Aleistera Crowleya pozwala zgłębić tę część jego myśli bez nadmiernego rozbudowywania biografii.
A∴A∴ i tworzenie nowej drogi inicjacyjnej
Po zerwaniu z Golden Dawn Crowley nie porzucił modelu zakonu inicjacyjnego. Wraz z George’em Cecilem Jonesem od 1907 roku tworzył nową strukturę znaną jako A∴A∴. Jej organizacja przejmowała część systemu stopni Golden Dawn, ale rozwój opierał się w większym stopniu na indywidualnej relacji nauczyciela z uczniem.

Program łączył magię ceremonialną, medytację, jogę, studiowanie tekstów, kontrolę uwagi i prowadzenie dziennika. Crowley opublikował ważną część swoich nauk w The Equinox, czasopiśmie założonym w 1909 roku. Publikacja ta stała się jednym z głównych narzędzi rozpowszechniania jego systemu.
W Algierii w tym samym roku Crowley pracował z poetą Victorem Neuburgiem nad serią operacji wykorzystujących trzydzieści „Eterów” magii enochiańskiej wywodzącej się od Johna Dee i Edwarda Kelleya. Epizod ten zajął ważne miejsce w jego relacjach inicjacyjnych. Stanowi też wyraźny przykład jego sposobu sięgania po dawny korpus, reinterpretowania go i włączania we własną drogę. Nasze opracowanie dotyczące magii enochiańskiej przedstawia pochodzenie tego systemu przed Crowleyem.
W 1910 roku Crowley zorganizował w Londynie Rites of Eleusis, cykl publicznych przedstawień łączących poezję, muzykę, rytuał i inscenizację. Doświadczenie to pokazuje czasem pomijany aspekt jego projektu: nie chciał pracować wyłącznie w tajemnicy kręgu inicjacyjnego. Szukał również form artystycznych zdolnych przekazać doświadczenie religijne publiczności.
Reakcje były podzielone. Niektórzy widzowie dostrzegali w tym oryginalną próbę artystyczną; część prasy wybrała natomiast skandal. Połączenie magii, seksualności i widowiska zaczęło budować wizerunek publiczny, który w kolejnych latach nabrał jeszcze większego rozmachu.
Ordo Templi Orientis i magia seksualna
Od 1912 roku Crowley silnie zaangażował się w Ordo Templi Orientis, czyli O.T.O., zakon inicjacyjny kierowany wówczas na szczeblu międzynarodowym przez Theodora Reussa. Organizacja posiadała strukturę stopni inspirowaną częściowo wolnomularstwem, ale rozwijała również własne nauczanie ezoteryczne. Crowley objął kierownictwo brytyjskiej gałęzi i przyjął w tym kontekście imię Baphomet.
To spotkanie miało decydujące znaczenie, ponieważ nadało seksualności bardziej wyraźne miejsce jako technice w jego systemie magicznym. Crowley rozwijał metody wykorzystujące aktywność seksualną w ramach rytuału i wiązał je z Thelemą. W 1913 roku napisał również Mszę gnostycką, która stała się głównym obrzędem Ecclesia Gnostica Catholica związanej z O.T.O.
Crowley wymyka się dwóm wygodnym uproszczeniom. Pierwszym byłoby sprowadzenie całej jego twórczości do magii seksualnej. Drugim — umniejszanie jej znaczenia. Od drugiej dekady XX wieku stała się ona jednym z głównych obszarów jego badań, dzienników i niektórych stopni O.T.O. Przyczyniła się także do towarzyszącej mu skandalicznej reputacji.
Warto postawić to pytanie, ponieważ Crowley wykorzystywał wiele form, tytułów i struktur inspirowanych wolnomularstwem. Rzeczywiście otrzymał kilka inicjacji w organizacjach przedstawiających się jako masońskie, zwłaszcza podczas pobytów w Europie kontynentalnej. Ich uznanie przez wielkie regularne obediencje brytyjskie pozostawało jednak problematyczne.
Lepiej więc nie przedstawiać go po prostu jako „wolnomularza” bez wyjaśnienia tego kontekstu. Jego środowisko inicjacyjne naśladowało formy masońskie, a O.T.O. Theodora Reussa miało historyczne związki z różnymi nieregularnymi systemami masońskimi, ale Crowley nie był reprezentatywną postacią regularnej brytyjskiej masonerii.
I wojna światowa i kwestia szpiegostwa
Gdy wybuchła I wojna światowa, Crowley wkrótce znalazł się w Stanach Zjednoczonych, gdzie pozostał przez kilka lat. Pisał między innymi dla The Fatherland, gazety sprzyjającej Niemcom. Z perspektywy Wielkiej Brytanii działalność ta wyglądała na zdradę. Crowley twierdził później, że przeciwnie: chciał ośmieszyć niemiecką propagandę i pośrednio działał na korzyść Brytyjczyków.
Tematu nie można już sprowadzać do zwykłej „pogłoski o szpiegostwie”. Historyk Richard B. Spence na podstawie dokumentów wywiadowczych bronił tezy o współpracy Crowleya z brytyjskimi służbami podczas jego pobytu w Ameryce. Inni badacze, zwłaszcza Marco Pasi, ostrożniej oceniają zakres i ciągłość tej działalności.
Stosunkowo dobrze ugruntowane jest to, że Crowley obracał się wśród osób związanych z wywiadem i w pewnych okolicznościach mógł być wykorzystywany. Nie uzasadnia to jednak powieściowego obrazu czołowego tajnego agenta kierującego rozległymi operacjami. Jego świadomie niejednoznaczne zachowanie, zamiłowanie do prowokacji i skłonność do przepisywania własnej roli sprawiają, że tę część jego życia szczególnie trudno odtworzyć.
Późniejsze opowieści przypisują mu również rolę podczas II wojny światowej, zwłaszcza w związku z Rudolfem Hessem lub kampanią znaku zwycięstwa „V”. Historie te są znacznie słabiej udokumentowane. Opowieść, według której Crowley miał przesłuchiwać Rudolfa Hessa dla brytyjskich służb, nadal otaczają niepewność i sprzeczne relacje. Należy ona do kolejnej niejasnej sfery jego życia, w której przecinają się okultyzm, propaganda i wywiad.
Cefalù i Opactwo Thelemy
W 1920 roku Crowley osiedlił się w Cefalù na Sycylii z kilkoma bliskimi osobami, w tym Leah Hirsig i Ninette Shumway. W wynajętym domu na uboczu miasta założył miejsce, które nazwał Opactwem Thelemy, nawiązując do wyobrażonego opactwa Rabelais’go. Celem było stworzenie wspólnoty, w której Prawo Thelemy można by urzeczywistniać na co dzień.
Życie w Cefalù łączyło praktyki rytualne, ćwiczenia fizyczne, prace domowe, nauczanie, malarstwo i relacje seksualne. Crowley pokrył też niektóre pomieszczenia malowidłami ściennymi o charakterze religijnym i erotycznym. Eksperyment przyciągał uczniów, ale rodził również wewnętrzne napięcia i odejścia.
W 1923 roku śmierć Raoula Lovedaya, młodego Brytyjczyka należącego do wspólnoty, stała się początkiem wyjątkowo gwałtownej kampanii prasowej. Loveday zmarł na infekcję jelitową po wypiciu skażonej wody. Jego wdowa, Betty May, wróciła do Wielkiej Brytanii i opisywała opactwo w bardzo wrogich słowach. Gazety takie jak John Bull uczyniły z Crowleya uosobienie współczesnego zepsucia.
W tym kontekście trwale utrwaliło się określenie „najbardziej niegodziwy człowiek na świecie”, czyli „wickedest man in the world”. W kwietniu 1923 roku faszystowski rząd Mussoliniego wydalił Crowleya z Włoch. Opactwo Thelemy przestało wówczas funkcjonować.
Crowley pisał o wielu substancjach psychoaktywnych i używał ich w różnych okresach życia. Konopie, kokaina, meskalina, eter i heroina pojawiają się w jego dziennikach lub tekstach. Przedstawianie tego używania wyłącznie jako kontrolowanych badań na potrzeby magii byłoby mylące.
Część rzeczywiście stanowiła eksperymentowanie i obserwację wpływu na świadomość. Crowley rozwinął jednak również uzależnienie od opiatów, zwłaszcza od heroiny, którą wcześniej przepisano mu jako lek. Wielokrotnie próbował ograniczyć lub przerwać jej używanie, bez trwałego powodzenia.
Rozróżnienie to pozwala uniknąć dwóch przeciwstawnych narracji: o zwykłym „narkomanie” pozbawionym dorobku intelektualnego i o badaczu zawsze doskonale kontrolującym przyjmowane substancje. Jego własne pisma pokazują bardziej złożoną relację, w której mieszają się dyscyplina, ciekawość, choroba i uzależnienie.
Czy Crowley był satanistą?
Satanistyczny wizerunek Crowleya wynika w dużej mierze z jego antychrześcijańskich prowokacji i sposobu wykorzystywania negatywnych symboli biblijnych. Nazywał siebie „Wielką Bestią 666”, używał określenia Baphomet i świadomie odwracał pewne kategorie moralne odziedziczone z dzieciństwa.
Nie oznacza to, że stworzył religię opartą na czczeniu chrześcijańskiego Szatana. Thelema ma własną kosmologię, teksty i postacie boskie. Crowley odrzucał znane mu chrześcijaństwo i często bawił się jego językiem, ale proste sklasyfikowanie go jako satanisty czyni jego system niezrozumiałym.
Ta dwuznaczność zresztą bardzo mu odpowiadała. Crowley pielęgnował wizerunek zdolny przestraszyć szacowne społeczeństwo. Dziennikarze mogli więc przekształcać niektóre jego prowokacje w dowody diabelskiego kultu, podczas gdy on sam wykorzystywał skandal jako reklamę.
Crowley bardzo wcześnie zrozumiał siłę publicznej tożsamości. Fotografie w szatach rytualnych, pompatyczne tytuły, symboliczne podpisy i skrajne deklaracje składały się na świadome konstruowanie postaci.

Strategia ta utrudnia pracę biografa. Absurdalną anegdotę na jego temat mógł wymyślić przeciwnik, ale mogła ona również pochodzić od samego Crowleya. Gdy w 1929 roku francuski dziennikarz zapytał go o reputację, odpowiedział ironicznym wyliczeniem fantastycznych zbrodni. Wyrwana z kontekstu wypowiedź tego rodzaju może później stać się „dowodem” w biografii.
Seksualność również odgrywała ważną rolę w jego życiu i twórczości. Utrzymywał relacje z kobietami i mężczyznami w epoce, gdy stosunki homoseksualne między mężczyznami były w Wielkiej Brytanii karalne. Niektóre z jego związków stawały się współpracą rytualną; kilka partnerek otrzymało w jego systemie tytuł „Szkarłatnej Kobiety”. Dzienniki Crowleya są ważnym źródłem dotyczącym tej części jego życia, ale trzeba je czytać jako dokumenty uczestnika, który sam interpretuje doświadczenia przez pryzmat własnego systemu magicznego.
Najważniejsze dzieła Crowleya
Reputacja postaci czasem przesłania rozmiar jego dorobku. Crowley pisał poezję, eseje, rytuały, komentarze religijne, teksty autobiograficzne i podręczniki.
Liber AL vel Legis pozostaje tekstem założycielskim Thelemy. The Equinox gromadzi liczne dokumenty A∴A∴ i teksty poświęcone magii. Book 4, napisany w kilku częściach z różnymi współpracowniczkami, przedstawia między innymi techniki jogi, narzędzia rytualne i jego teorię magii. Część opublikowana pod tytułem Magick in Theory and Practice stała się jednym z jego najpowszechniej rozpowszechnianych tekstów.
W 1904 roku wydał również wersję Goetia z Lemegeton, w znacznej mierze opartą na pracy Samuela Liddella MacGregora Mathersa. Publikacja ta odegrała rolę we współczesnym rozpowszechnieniu 72 duchów Ars Goetia. Nasz artykuł o historii goecji umieszcza to wydanie w kontekście starszej tradycji przekazu rękopisów.
Pod koniec życia Crowley pracował z artystką Friedą Harris nad tarotem całkowicie przeprojektowanym według jego korespondencji symbolicznych. Talia, znana dziś jako Tarot Thota, została wydana w postaci komercyjnej dopiero po jego śmierci. Jego książka The Book of Thoth, opublikowana w 1944 roku, przedstawia zasady tej konstrukcji.
W 1930 roku Crowley udał się do Portugalii, aby spotkać Fernanda Pessoę. Portugalski poeta sam interesował się astrologią i okultyzmem, a wcześniej poprawił dane astrologiczne w jednej z publikacji Crowleya.
Pobyt zaowocował jednym z najbardziej teatralnych epizodów w jego karierze. Po rozstaniu z partnerką Hanni Larissą Jaeger Crowley przy współudziale Pessoi zaaranżował odnalezienie śladów sugerujących, że popełnił samobójstwo w Boca do Inferno koło Cascais. Zniknięcie przyciągnęło uwagę prasy i wywołało dochodzenie. Crowley następnie pojawił się żywy w Berlinie.
Scena ta doskonale podsumowuje jego stosunek do sławy: zamienić własną biografię w widowisko, prowadzić grę z gazetami i pozostawić opowieść na tyle niezwykłą, by przetrwała samo wydarzenie.
Ostatnie lata
Lata 30. i 40. XX wieku były trudne finansowo. Crowley już dawno wydał większość majątku odziedziczonego po rodzinie i utrzymywał się dzięki publikacjom, wsparciu i uczniom. W 1934 roku wytoczony artystce Ninie Hamnett proces o zniesławienie zakończył się na jego niekorzyść i pogłębił problemy finansowe.
Nadal jednak pisał, korespondował i nauczał. Utrzymywał relacje z kilkoma postaciami, które miały zapewnić przekaz jego twórczości. O.T.O. przechodziło wówczas złożone koleje, ale Crowley zachował ważny autorytet w organizacji międzynarodowej.
Pod koniec życia mieszkał w Netherwood, pensjonacie w Hastings w hrabstwie Sussex. Zmarł tam 1 grudnia 1947 roku w wieku 72 lat. Różne wersje jego „ostatnich słów” nie mają wystarczająco solidnej dokumentacji, by przedstawiać je jako pewne.
Bliskość czasowa końca życia Crowleya i początków działalności Geralda Gardnera wywołała wiele spekulacji. Obaj rzeczywiście spotkali się w 1947 roku. Gardner otrzymał dokument upoważniający związany z O.T.O. i okazywał zainteresowanie pismami Crowleya.
Spotkanie to nie czyni Crowleya „tajnym twórcą” Wicca, ale wyraźnie osadza Gardnera w sieci inicjacyjnej, w której pisma i idee Crowleya rzeczywiście krążyły. Podobieństwa tekstowe między niektórymi wczesnymi fragmentami wiccańskimi a sformułowaniami Crowleya wskazują na bezpośredni lub pośredni wpływ literacki, ale w powstawaniu Wicca uczestniczyło również wiele innych źródeł. Trafniej mówić o obiegu idei między brytyjskimi środowiskami okultystycznymi połowy XX wieku.
Jakie miejsce zajmuje Crowley we współczesnym okultyzmie?
Znaczenie Crowleya nie opiera się na jednej doktrynie. Wynika z umiejętności połączenia we własną całość elementów Golden Dawn, kabały, jogi, grymuarów, magii enochiańskiej, poezji dekadenckiej, współczesnej filozofii i własnych doświadczeń.
Zmienił też sposób mówienia o magii. Jego słynna definicja „Magick” jako sztuki i nauki wywoływania zmiany zgodnie z wolą przesuwa akcent na intencję, metodę i doświadczenie. Sformułowanie to wpłynęło na wiele późniejszych nurtów, w tym na takie, które odrzucały znaczną część jego systemu.
Jego dziedzictwo jest przekazywane przez Thelemę i O.T.O., ale także przez współczesną magię ceremonialną, niektóre formy neopogaństwa, magię chaosu i kulturę popularną. Pojawia się na okładce Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band Beatlesów; Jimmy Page, gitarzysta Led Zeppelin, kolekcjonuje jego dzieła i kupił niegdyś Boleskine House; muzycy i artyści różnych pokoleń ponownie wykorzystują jego nazwisko i ikonografię.
Ta obecność w kulturze może sprawiać wrażenie wszechobecnego Crowleya. Jego historyczny wpływ jest rzeczywisty, ale należy go oceniać oddzielnie w każdej dziedzinie. Nie wszystkie współczesne praktyki okultystyczne pochodzą od niego, a wiele wykorzystanych przez niego tradycji jest znacznie starszych. Jego główna rola polegała raczej na nowym zestawieniu i rozpowszechnieniu tych materiałów w formie szczególnie dostosowanej do XX wieku.
Formuła „Bestia 666” z czasem przesłoniła człowieka. Sugeruje postać całkowicie oddaną prowokacji, podczas gdy Crowley był także niestrudzonym czytelnikiem, ambitnym poetą, podróżnikiem, alpinistą, organizatorem zakonów i autorem obsesyjnie zainteresowanym metodą.
Jego ekscesy nie są wymysłem. Używanie narkotyków, czasem destrukcyjne zachowanie, konflikty osobiste i zamiłowanie do manipulowania własnym wizerunkiem rzeczywiście należą do jego biografii. Opowieści o kanibalizmie, ofiarach z ludzi czy absolutnej mocy okultystycznej należą jednak do karykatury.
Paradoks polega na tym, że sam Crowley przyczynił się do utrudnienia tego rozróżnienia. Rozumiał, że skandal buduje pamięć. Ponad sto lat po pierwszych wymierzonych w niego kampaniach prasowych nadal trzeba więc odróżniać Aleistera Crowleya, postać historyczną, od „Wielkiej Bestii”, postaci stworzonej przez niego przy niezamierzonej pomocy przeciwników.
Czytać Aleistera Crowleya dzisiaj
Książki i talie związane z Aleisterem Crowleyem dostępne obecnie w Aeternum — Thelema, publikacje A∴A∴ i Tarot Thota — znajdziesz w naszej kolekcji Książki Aleistera Crowleya.
Źródła i punkty odniesienia
W osadzeniu Crowleya w akademickiej historii zachodniej ezoteryki ważnym punktem odniesienia jest Marco Pasi, Aleister Crowley and the Temptation of Politics, wydane po angielsku w 2014 roku. Książka bada jego myśl polityczną, sieci kontaktów i dokumenty dotyczące relacji z różnymi środowiskami wywiadowczymi. Opis publikacji jest dostępny w Cambridge Core.
Studium Alex Owen „The Sorcerer and His Apprentice: Aleister Crowley and the Magical Exploration of Edwardian Subjectivity”, opublikowane w Journal of British Studies, osadza jego praktyki z pierwszej dekady XX wieku w edwardiańskim kontekście kulturowym i jest ważnym źródłem do zrozumienia związku między magią, tożsamością a eksperymentowaniem. Informacje o nim znajdują się w Cambridge Core.
W odniesieniu do Golden Dawn i O.T.O. rozdział Egila Asprema w The Cambridge Handbook of Western Mysticism and Esotericism oferuje szczególnie przydatne ramy historyczne. Osadza oba zakony w instytucjonalnym rozwoju współczesnej magii i pozwala odróżnić ich historię od późniejszych rekonstrukcji. Rozdział jest przedstawiony w Cambridge Core.
Kwestię szpiegostwa badał Richard B. Spence w „Secret Agent 666: Aleister Crowley and British Intelligence in America, 1914-1918”, International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, t. 13, nr 3. Artykuł broni tezy o zaangażowaniu Crowleya we współpracę z brytyjskim wywiadem podczas I wojny światowej. Interpretację tę należy zestawić z ostrożniejszymi pracami Marca Pasiego. Dane bibliograficzne artykułu są dostępne u Taylor & Francis.
Karierę alpinistyczną Crowleya dokumentują archiwa Alpine Journal, zwłaszcza przeglądy poświęcone pierwszym próbom zdobycia Kangchenjungi. Pozwalają osadzić wyprawę z 1905 roku i śmiertelny wypadek w historii himalaizmu, a nie wyłącznie w biografiach okultystycznych.
Wreszcie niezastąpione pozostają własne teksty Crowleya, zwłaszcza The Confessions of Aleister Crowley, jego dzienniki, The Equinox i poszczególne Libri. Należy jednak wykorzystywać je jako źródła pierwotne: Crowley pisał, aby przekazywać wiedzę, przekonywać, prowokować i budować swoją postać. Jego autobiografia mówi więc zarówno o tym, co przeżył, jak i o tym, jak chciał, by rozumiano jego życie.






























