Przejdź do treści
AeternumAeternum
Panowania
Chór Panowań, mozaika baptysterium we Florencji, XIII wiek

Panowania

Panowania

Czas czytania: 5 min

Panowania otwierają drugą triadę dziewięciu chórów anielskich w hierarchii Pseudo-Dionizego Areopagity. Nazwa przywołuje rozkazywanie i zwierzchnictwo, lecz autor VI wieku przypisuje jej znaczenie odległe od ludzkiej dominacji: ukazuje wolność niedającą się zniewolić tyranii i władzę całkowicie zwróconą ku Bogu. List do Kolosan wspominał już kategorie panowania wśród niewidzialnych rzeczywistości stworzonych w Chrystusie. Między biblijnym słownictwem a przedstawieniami aniołów z berłem lub koroną teologia średniowieczna rozwinęła refleksję o porządku, odpowiedzialności i przekazywaniu boskiego światła.

Teksty biblijne Kolosan 1,16; Efezjan 1,21
Pokrewna nazwa grecka Kyriotetes, zwierzchnictwa lub panowania
Hierarchia Pierwszy chór drugiej triady dionizyjskiej
Sąsiednie chóry Moce i Władze
Sens teologiczny Wolna, uporządkowana władza całkowicie odniesiona do Boga
Źródło średniowieczne Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, kwestia 108

Zwierzchnictwa i panowania w listach apostolskich

Pierwszym źródłem do rozpatrzenia jest słownictwo listów Nowego Testamentu. Kolosan 1,16 wymienia trony, panowania, zwierzchności i władze wśród niewidzialnych rzeczywistości stworzonych w Chrystusie i dla Niego. Efezjan 1,21 głosi zmartwychwstałego Chrystusa ponad wszelką zwierzchnością, władzą, mocą i panowaniem. Różne przekłady francuskie nie zawsze używają tych samych słów do oddania kategorii.

Pierwotny sens ustępów jest chrystologiczny. Autorzy nie tworzą pełnego katalogu istot niebiańskich; stwierdzają, że żadna niewidzialna władza nie znajduje się poza porządkiem stworzenia ani ponad Chrystusem. Słowa odnoszące się do panów i potęg przywołują rzeczywistości uznawane w dawnych przedstawieniach kosmosu, lecz zdanie przede wszystkim ustanawia niezrównane miejsce Pana.

Historia Panowań rodzi się z teologicznego podjęcia słownictwa. Nazwy przekazane przez Pawła stają się u kilku autorów chrześcijańskich elementami klasyfikacji porządków anielskich. Ważne jest więc nieprzypisywanie bezpośrednio Kolosan podziału na trzy triady, opracowanego później.

Znaczenie słowa panowanie u Pseudo-Dionizego

Rozdział VIII Hierarchii niebiańskiej jest poświęcony Panowaniom, Mocom i Władzom. Pseudo-Dionizy otwiera drugą hierarchię interpretacją znaczenia nazwy Panowań. Opisuje godność wolną od tego, co mogłoby ją zniewolić, odrzucającą tyranię i niedającą się odwieść od prawdziwego źródła wszelkiej władzy.

Interpretacja może zaskakiwać współczesnego czytelnika, któremu „panowanie” łatwo przywodzi na myśl ucisk człowieka. Pseudo-Dionizy właśnie dba o odróżnianie boskiej władzy od tyranii. Panowania nie pragną rozkazywać dla osobistej korzyści: w jego myśli ukazują uporządkowaną relację do rządzenia Boga.

Język należy do kontemplacji teologicznej. Nie opisuje ani niebiańskiego urzędu administracyjnego dokładnie porównywalnego z urzędem króla, ani zdolności przymuszania ludzi. Funkcję chóru określa najpierw wolność zwracająca się ku wyższemu dobru.

Druga triada łączy kontemplację z rządzeniem

Najbardziej rozpowszechniona klasyfikacja łączy Panowania, Moce i Władze w hierarchii pośredniej. Miejsce jest ważne: u Pseudo-Dionizego trzy pierwsze chóry wiążą się z bezpośrednią bliskością Boga, a trzecią triadę przedstawia się jako bardziej bezpośrednio zwróconą ku przekazywaniu wiadomości i światu ludzi.

Panowania otwierają przestrzeń pośrednią. Nadają formę władzy rozporządzającej i ukierunkowującej, bez utożsamiania z wykonaniem każdego szczególnego zadania. Moce wyrażają następnie siłę przyjmującą i rozwijającą boskie działanie; Władze — stałość porządku umożliwiającego przekaz. Słownictwo trzech nazw wymaga uważnej lektury, ponieważ każda wyraża odmienny aspekt jednej hierarchii.

Pseudo-Dionizy uważa następstwo za obraz oświecenia. Otrzymany dar jest przekazywany z jednego porządku drugiemu, nie dlatego, że Bóg nie byłby zdolny zwracać się bezpośrednio do stworzeń, lecz dlatego, że hierarchia wyraża sposób uczestniczenia istot w świetle zgodnie z ich kondycją.

Tomasz z Akwinu i odpowiedzialność Panowań

W Sumie teologicznej Tomasz z Akwinu podejmuje analizę hierarchii anielskiej i próbuje precyzować funkcje każdego chóru. Wyjaśnia, że Panowania odnoszą się do tego, co należy uporządkować lub nakazać w boskich posługach. Pozycji nie rozumie się jako brutalnej siły, lecz zasadę wspólnego rozporządzenia.

Tomasz odróżnia ustalenie, co trzeba uczynić, umożliwienie wykonania i regulowanie sposobu działania innych porządków. Rozróżnienie organizuje przedstawienie Panowań, Mocy i Władz. Należy do argumentacji scholastycznej czerpiącej ze świata rządzenia i ludzkiego działania analogie do mówienia o aniołach.

Należy zauważyć, że porządki Grzegorza Wielkiego i Pseudo-Dionizego nie są idealnie identyczne. Sam Tomasz omawia różnice w kwestii 108. Druga triada jawi się zatem jako wynik tradycji interpretacyjnej, w której kilku autorów próbuje wyjaśniać słownictwo Pisma.

Berło, glob i korona w przedstawieniach

Panowania nie mają szczegółowego osobistego portretu w listach apostolskich. Artyści przedstawiający dziewięć chórów używają więc znaków zaczerpniętych z obrazów godności i rządzenia. Możemy spotkać berło, glob, koronę lub uroczyste szaty. Atrybuty wskazują relację nazwy do władzy, a nie konkretny epizod opisany w Biblii.

Przedstawienie Chrystusa w majestacie otoczonego grupami niebiańskimi stanowi częste ramy ikonografii. Aniołowie zajmują miejsca według porządku przyjętego przez autora lub tradycję artystyczną, a Panowania mogą pojawiać się wśród grup między najwyższymi chórami a posłańcami.

Zmienności strojów i kolorów nie należy traktować jako stałych informacji o wyglądzie. Korona na fresku nie oznacza, że każdy członek chóru posiadałby materialną koronę. Przedmiot uwidacznia pojęcie zwierzchnictwa i zachęca do odczytywania porządku aniołów jako całości zwróconej ku Bogu.

Niebiańskie panowanie nie uzasadnia ludzkiej dominacji

Chrześcijańska refleksja o Panowaniach rozwijała się w społeczeństwach, gdzie słowa zwierzchnictwa i władzy zajmowały centralne miejsce. Czynienie z niej religijnego uzasadnienia ucisku lub tyranii byłoby jednak sprzeczne z opisem Pseudo-Dionizego. Rozdział VIII podkreśla wolność i odrzucenie władzy poniżającej.

Porządek chórów nie jest systemem pozwalającym człowiekowi otrzymać przez inwokację szczególne prawo rozkazywania innym. Sens hierarchii rozumie się w zależności stworzeń od Boga. Uczona angelologia może używać obrazów ludzkich instytucji, lecz przemienia je, by wyrazić ideał duchowy.

Różnica między Panowaniami a zwykłymi figurami władzy musi więc pozostać centralna. Chór wyraża w myśli dionizyjskiej godność polegającą na nigdy nieodrywaniu władzy od prawdziwego źródła.

Panowania w dziedzictwie chrześcijańskim

Panowania należą do tradycji teologicznej szeroko rozpowszechnionej w chrześcijaństwie łacińskim i wschodnim. Nazwa figuruje w tekstach apostolskich i przyjmuje uporządkowane znaczenie u Pseudo-Dionizego, a następnie Tomasza z Akwinu. Przekaz wyjaśnia obecność w rękopisach, komentarzach i cyklach obrazów dziewięciu chórów.

Badanie daje także wgląd w sposób pojmowania relacji porządku i wolności przez autorów chrześcijańskich. Władzy niebiańskiej nie opisuje się jako samodzielnej woli posiadania, lecz służbę boskiemu rządzeniu przekraczającemu każde stworzenie. Kierunek nadaje nazwie religijny sens odmienny od zwykłego użycia politycznego.

Lektura Kolosan 1, rozdziału VIII Hierarchii niebiańskiej i kwestii 108 Tomasza pozwala odnaleźć kluczowe etapy historii: biblijne twierdzenie o zwierzchnictwie Chrystusa, interpretację nazw anielskich i średniowieczną refleksję o funkcjach porządku.

Źródła i bibliografia

List do Kolosan, rozdział 1, wersety 15–20, panowania i niewidzialne porządki pod Chrystusem.

List do Efezjan, rozdział 1, werset 21, panowanie i inne kategorie potęgi.

Pseudo-Dionizy, Hierarchia niebiańska, rozdział VIII, druga triada i znaczenie Panowań.

Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, kwestia 108, artykuły 5 i 6, porównanie porządków.

Benedykt XVI, audiencja z 14 maja 2008 roku poświęcona Pseudo-Dionizemu.

Ilustracja: Mozaika Panowań w baptysterium we Florencji, fotografia MatthiasKabel, kadrowanie Sailko, dawna mozaika; fotografia na licencji CC BY-SA 3.0, bez zmian.

Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat